W polskich lasach rośnie ponad dwieście gatunków grzybów trujących, ale śmiertelnie niebezpiecznych jest tylko kilka – i to je trzeba znać na pamięć. Co roku dochodzi w Polsce do kilkuset zatruć, a kilkadziesiąt osób z ich powodu umiera. Za większość śmiertelnych przypadków odpowiada jeden gatunek: muchomor sromotnikowy. Według Sanepidu dziewięć na dziesięć zatruć wynika z pomyłki przy rozpoznawaniu gatunków.
Ten tekst czytają dwie osoby: ta, która chce sprawdzić znalezisko przed obiadem, i ta, która już zjadła i szuka objawów. Dlatego zaczynamy od postępowania przy podejrzeniu zatrucia – reszta jest niżej.
Podejrzewasz zatrucie grzybami? Zrób to natychmiast
Przy podejrzeniu zatrucia liczy się każda minuta
1. Zadzwoń pod 112 lub jedź na SOR. Nie czekaj na objawy – samo podejrzenie wystarcza, a każdy taki przypadek wymaga oceny lekarza.
2. Zabezpiecz resztki potrawy, surowe grzyby, obierki, a także wymiociny. Posłużą do badania, które wskaże, jaki grzyb odpowiada za zatrucie.
3. Wymioty prowokuj tylko po konsultacji z dyspozytorem i tylko u osoby przytomnej. Osobę nieprzytomną ułóż w pozycji bocznej i nie prowokuj wymiotów – grozi zachłyśnięciem.
4. Nie podawaj mleka ani alkoholu – przyspieszają wchłanianie toksyn.
Bardzo często chorzy nie łączą dolegliwości ze spożytymi grzybami, zwłaszcza gdy minęło już kilkanaście godzin. Jeśli ktokolwiek z jedzących grzyby czuje się źle, potraktuj to poważnie. Szczegółowe wskazówki, jak rozpoznać zatrucie i kiedy szukać pomocy, zebrali specjaliści Sanepidu w materiale o objawach zatrucia grzybami.
Objawy zatrucia grzybami
Najważniejsza zasada brzmi: im później pojawia się pierwszy objaw, tym groźniejsze zwykle jest zatrucie. Dolegliwości żołądkowe w ciągu pierwszych godzin są przykre, ale częściej mają łagodniejszy przebieg. Objawy, które przychodzą po wielu godzinach, zwiastują uszkodzenie narządów.
| Kiedy pojawiają się objawy | Co się dzieje | Przykładowe grzyby |
|---|---|---|
| Po 0,5-2 godz. (układ nerwowy) | poty, ślinotok, łzawienie, zwężenie źrenic (zespół muskarynowy) | strzępiaki, lejkówki, muchomor czerwony |
| Do ok. 6 godz. (żołądek i jelita) | ból brzucha, nudności, wymioty, biegunka; zwykle lżejszy przebieg | niejadalne borowiki, gołąbki, mleczaje, tęgoskór |
| Po 6-24 godz. (wątroba) | uszkodzenie wątroby po fazie złudnej poprawy: żółtaczka, ciemny mocz | muchomor sromotnikowy, jadowity, hełmówka |
| Po kilku dniach (nerki) | uszkodzenie nerek, długo bez wyraźnych objawów | zasłonak rudy |
Uwaga na złudną poprawę. Po pierwszej fali dolegliwości objawy mogą chwilowo ustąpić, choć toksyny już uszkadzają wątrobę lub nerki. Brak dolegliwości zaraz po posiłku nie wyklucza ciężkiego zatrucia.
Najgroźniejsze grzyby trujące w Polsce
Poniżej najpierw gatunki, które zabijają, potem te, które rzadziej kończą się śmiercią, ale i tak są groźne. Przy każdym podajemy jadalnego grzyba, z którym bywa mylony – bo to właśnie pomyłka jest przyczyną większości zatruć.
Muchomor sromotnikowy (zielonawy)
Najgroźniejszy grzyb polskich lasów – odpowiada za około 90 procent śmiertelnych zatruć. Ma oliwkowo-zielonkawy kapelusz, białe blaszki, biały pierścień na trzonie i workowatą pochwę u nasady. Zawiera amatoksyny, które niszczą wątrobę; pierwsze objawy pojawiają się dopiero po 6-24 godzinach, po nich następuje złudna poprawa, a jeden owocnik potrafi zabić. Uważaj na: pomyłkę z czubajką kanią (starsze okazy), gąską zielonką i zielonawym gołąbkiem (młode). Gotowanie, suszenie ani mrożenie nie usuwają trucizny.
Muchomor jadowity i muchomor wiosenny
Dwa białe muchomory z tą samą, śmiertelną grupą amatoksyn co sromotnikowy. Owocnik jest w całości biały, blaszki zawsze białe, u nasady workowata pochwa. Uważaj na: pomyłkę z pieczarką (dojrzała pieczarka ma różowe, potem brązowe blaszki – muchomor nigdy) oraz z kanią. To właśnie „białe grzyby wzięte za pieczarki z łąki” bywają przyczyną tragedii.
Hełmówka jadowita (obrzeżona)
Niepozorny, mały, brązowy grzyb rosnący w kępach na drewnie i pniach. Zawiera te same amatoksyny co muchomor sromotnikowy i jest równie śmiertelna. Uważaj na: pomyłkę z opieńką miodową i łuskwiakami, które również rosną na drewnie.
Zasłonak rudy
Rdzawobrązowy grzyb, którego trucizna – orellanina – uszkadza nerki. Zatrucie jest wyjątkowo podstępne, bo objawy pojawiają się dopiero po kilku dniach, a nawet po dwóch tygodniach; dawką śmiertelną bywa 100-200 gramów. Uważaj na: pomyłkę z kurką i innymi rdzawymi grzybami. Orellaniny nie usuwa gotowanie.
Piestrzenica kasztanowata
Wiosenny grzyb o brązowym, pofałdowanym kapeluszu przypominającym mózg. Zawiera gyromitrynę i jest trująca, a groźne bywają nawet opary powstające przy jej gotowaniu. Uważaj na: pomyłkę ze smardzem, który jest jadalny, ale ma kapelusz o regularnych, plastrowych komorach i pusty w środku.
Krowiak podwinięty (olszówka)
Jeszcze do lat 70. uchodził za grzyb warunkowo jadalny po wielokrotnym wygotowaniu. Dziś wiadomo, że jest trujący: u części osób po wielokrotnym spożyciu dochodzi do gwałtownej reakcji układu odpornościowego, która niszczy krwinki czerwone i bywa śmiertelna. Gotowanie nie usuwa tego ryzyka. Uważaj na: pomyłkę z rydzem i mleczajami. Tego grzyba po prostu się nie zbiera.
Muchomor czerwony i plamisty
Czerwony muchomor z białymi plamami zna każdy – to grzyb z bajek, ale realnie trujący i odurzający (muskaryna, kwas ibotenowy). Muchomor plamisty ma kapelusz brązowy z białymi łatkami i działa jeszcze silniej. Rzadko prowadzą do śmierci, ale wywołują objawy żołądkowe i neurologiczne. Uważaj na: pomyłkę z jadalnymi muchomorami czerwieniejącymi – dla pewności nie zbiera się żadnych czerwonych ani łaciatych kapeluszy.
Inne grzyby trujące, o których warto wiedzieć
Drobne strzępiaki i lejkówki zawierają muskarynę i wywołują szybki zespół muskarynowy – są niepozorne i łatwo je przeoczyć w koszu. Maślanka wiązkowa, gorzka i rosnąca w kępach na drewnie, bywa mylona z opieńką – opisujemy tę parę w atlasie grzybów jadalnych. Wspólna zasada dla wszystkich: drobnych, niepewnych grzybów nie wkłada się do kosza.
Kozia broda – czy jest trująca?
„Kozia broda” to nie jeden gatunek, tylko ludowa nazwa używana dla kilku różnych grzybów o strzępiastym, rozgałęzionym pokroju – stąd zamieszanie i częste pytanie o jej trujące właściwości. Najczęściej chodzi o siedzunia sosnowego (szmaciaka gałęzistego), który jest jadalny i ceniony, a od 2014 roku wyłączony spod ochrony. Tą samą nazwą określa się jednak także chronione soplówki oraz koralówki, a część koralówek (na przykład koralówka strojna) wywołuje dolegliwości żołądkowe. Wniosek jest ten sam co w całym tekście: sama nazwa nie przesądza, czy grzyb jest jadalny – liczy się pewne rozpoznanie gatunku.
Jak nie doprowadzić do zatrucia
Zdecydowana większość zatruć to pomyłki, którym da się zapobiec kilkoma nawykami:
- Zbieraj i jedz wyłącznie gatunki, które znasz na pewno. Masz cień wątpliwości – zostaw grzyb w lesie.
- Wątpliwe okazy pokaż bezpłatnie grzyboznawcy w stacji sanitarno-epidemiologicznej; przynieś całe owocniki, z trzonem.
- Nie podawaj potraw z grzybów dzieciom, seniorom ani kobietom w ciąży – są dla nich ciężkostrawne i bardziej ryzykowne.
- Zacznij przygodę od grzybów rurkowych – wśród nich nie ma w Polsce gatunków śmiertelnie trujących. Które są jadalne, pokazuje atlas grzybów jadalnych.
Przy okazji warto rozprawić się z mitami, które prowadzą prosto do szpitala. Obróbka termiczna nie usuwa trucizny – amatoksyny, orellanina i gyromitryna przetrwają gotowanie, suszenie i mrożenie. Trujące grzyby wcale nie są gorzkie – muchomor sromotnikowy jest słodkawy lub bez smaku. Sinienie miąższu po przekrojeniu niczego nie dowodzi – sinieją także jadalne podgrzybki. Srebrna łyżka, cebula i czosnek nie wykrywają trucizny. Reszty zasad – kiedy i gdzie wolno zbierać – pilnuje poradnik o bezpiecznym grzybobraniu, a grzyby żyją w symbiozie z drzewami, więc rozpoznawanie ułatwia znajomość siedlisk w lasach i borach.
Karta ostrzegawcza – PDF do druku
Śmiertelnie trujące gatunki, ich jadalne sobowtóry i pierwsza pomoc na jednej stronie. Wydrukuj i miej pod ręką w sezonie.
Najczęściej zadawane pytania
Jaki grzyb jest najbardziej trujący w Polsce?
Muchomor sromotnikowy – odpowiada za około 90 procent śmiertelnych zatruć. Jeden owocnik potrafi zabić, a jego toksyn nie usuwa gotowanie ani suszenie.
Po jakim czasie pojawiają się objawy zatrucia grzybami?
Od pół godziny do nawet kilku dni. Objawy żołądkowe w pierwszych godzinach są zwykle lżejsze; te po 6-24 godzinach i później zwiastują uszkodzenie wątroby lub nerek i są najgroźniejsze.
Czy gotowanie usuwa truciznę z grzybów?
Nie. Amatoksyny, orellanina i gyromitryna są odporne na gotowanie, suszenie i mrożenie. To groźny mit.
Czy trujący grzyb sinieje albo jest gorzki?
Nie ma takiej reguły. Muchomor sromotnikowy jest słodkawy lub bez smaku, a sinienie miąższu występuje też u jadalnych podgrzybków. Koloru i smaku nie wolno używać jako testu.
Czy muchomor czerwony jest trujący?
Tak. Zawiera muskarynę i kwas ibotenowy, działa trująco i odurzająco. Rzadko prowadzi do śmierci, ale wywołuje objawy żołądkowe i neurologiczne.
Co robić przy podejrzeniu zatrucia grzybami?
Zadzwoń pod 112 lub jedź na SOR, nie czekając na objawy. Zabezpiecz resztki potrawy i grzybów do badania, nie podawaj mleka ani alkoholu, a wymioty prowokuj tylko po konsultacji z dyspozytorem i u osoby przytomnej.
Źródła
- Główny Inspektorat Sanitarny – „Bezpieczne grzybobranie: wiedza, rozwaga i zdrowie” oraz komunikaty o zatruciach
- Państwowa Inspekcja Sanitarna (stacje sanitarno-epidemiologiczne) – profilaktyka i pierwsza pomoc przy zatruciach grzybami
- Medycyna Praktyczna – „Grzyby trujące” i „Zatrucie grzybami”: toksyny, objawy, postępowanie
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH, Serwis Zdrowie PAP – muchomor sromotnikowy i mechanizm działania amatoksyn
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów