Jadalne borowiki – prawdziwek, podgrzybek, maślak – mają od spodu pory białe, żółte albo oliwkowe. Jeśli trzymasz w ręku borowika z czerwonymi porami albo intensywnie siniejącym miąższem, potraktuj to jako sygnał ostrzegawczy: w tej grupie kryje się trujący borowik szatański, a odróżnienie go od podobnych gatunków wymaga wprawy. Najbezpieczniejsza odpowiedź brzmi wtedy: zostaw grzyba. Poniżej pokazujemy, po czym poznać borowika szatańskiego i inne borowiki, których się nie zbiera.
Dobra wiadomość jest taka, że wśród grzybów rurkowych nie ma w Polsce gatunków śmiertelnie trujących – te najgroźniejsze są blaszkowe i opisujemy je w osobnym tekście o . Zła: „nieśmiertelny” nie znaczy „nieszkodliwy”.
Borowik szatański – jak wygląda
Borowik szatański (nazywany też szatanem, diablikiem czy smoczym łbem) to duży, przysadzisty grzyb, często szerszy niż wyższy. Kilka cech zdradza go przy uważnym spojrzeniu.
Najbardziej charakterystyczny jest jasny, szarawy kapelusz – z wiekiem żółtawy lub zielonkawy – w odróżnieniu od brązowych kapeluszy jadalnych borowików. Od spodu ma czerwone lub pomarańczowe pory, a jego gruby, bulwiasty trzon pokrywa wyraźna czerwona siateczka. Po przecięciu miąższ lekko sinieje. Warto od razu zaznaczyć: samo sinienie niczego nie przesądza, bo sinieje także jadalny podgrzybek – liczy się dopiero cały zestaw cech.
W Polsce to gatunek bardzo rzadki, ciepłolubny, rosnący w widnych lasach liściastych pod dębami i bukami, głównie na południu kraju. Jest przy tym objęty ścisłą ochroną, więc jego zrywanie i tak jest zabronione – więcej o takich gatunkach piszemy przy okazji grzybów objętych ochroną. W praktyce prawdziwym zagrożeniem nie jest celowe zbieranie szatana, lecz pomylenie go z jadalnym borowikiem.
Borowik szatański a ceglastopory – najczęstsza pomyłka
Najwięcej wątpliwości budzi para borowik szatański i borowik ceglastopory, bo oba mają czerwone pory. Rozróżnia je jednak kilka pewnych cech, które pokazuje poniższe zestawienie.
Klucz tkwi w trzonie i kolorze kapelusza. Borowik szatański ma szary kapelusz i wyraźną czerwoną siateczkę na trzonie. Borowik ceglastopory ma kapelusz brązowy lub kasztanowy, a na trzonie czerwone kropki i strzępki, które nie układają się w siateczkę; jego miąższ sinieje wyraźnie mocniej i niemal natychmiast po przecięciu. Ceglastopory bywa zbierany przez doświadczonych grzybiarzy, ale w stanie surowym jest trujący, a jego podobieństwo do szatana sprawia, że niewprawiony zbieracz powinien go po prostu zostawić.
Inne borowiki, których nie zbierasz
Poza tą dwójką w lasach rośnie jeszcze kilka borowików, które lepiej ominąć:
- Borowik ponury (krwistoborowik ponury) – często rośnie tam, co ceglastopory, ma oliwkowe lub czerwone pory i wyraźną czerwoną siateczkę. Surowy jest trujący.
- Gorzkoborowik żółtopory – kapelusz jasnoszary, pory żółte, na trzonie siateczka, dół trzonu czerwony. Jest gorzki, niejadalny i opisywany jako lekko trujący.
- Goryczak żółciowy – najczęstsza, ale niegroźna pomyłka. Ma białe, potem różowawe pory i brązową siateczkę, a po uszkodzeniu miąższ różowieje, nie sinieje. Nie jest trujący, lecz jego skrajna goryczka potrafi zepsuć całą potrawę.
Dla szybkiego porównania z najczęściej zbieranym borowikiem jadalnym:
| Cecha | Borowik szatański (trujący) | Prawdziwek (jadalny) | Goryczak żółciowy (gorzki) |
|---|---|---|---|
| Kapelusz | szary, blady | brązowy | brązowy, żółtobrązowy |
| Pory (spód) | czerwone, pomarańczowe | białe, potem oliwkowe | białe, potem różowawe |
| Siateczka na trzonie | czerwona, wyraźna | biała, delikatna | brązowa |
| Miąższ po przecięciu | lekko sinieje | nie zmienia barwy | różowieje |
Czy borowik szatański jest trujący i śmiertelny?
Borowik szatański jest trujący, ale nie śmiertelny. Jego spożycie – zwłaszcza w stanie surowym lub niedogotowanym – wywołuje gwałtowne objawy żołądkowo-jelitowe: silne wymioty, biegunkę i bóle brzucha, które pojawiają się stosunkowo szybko, w ciągu kilku godzin. Toksyn nie usuwa gotowanie ani suszenie, więc nie istnieje kuchenna metoda, która czyniłaby ten grzyb bezpiecznym.
Wczesne objawy żołądkowe brzmią mniej groźnie niż zatrucie muchomorem, ale i one wymagają kontaktu z lekarzem – odwodnienie potrafi być poważne. Trzeba też pamiętać, że najniebezpieczniejsze zatrucia grzybami dają objawy dopiero po wielu godzinach, gdy toksyny już uszkadzają narządy; o tym, jak je rozpoznać i jak udzielić pierwszej pomocy, piszemy szczegółowo w tekście o objawach zatrucia i pierwszej pomocy, a praktyczne wskazówki zebrał też Sanepid w materiale o objawach zatrucia grzybami.
Zasada dla grzybiarza
Z całego tego zamieszania płynie jedna prosta reguła, która chroni przed pomyłką w obrębie borowików:
- Jadalne borowiki mają pory białe, żółte lub oliwkowe. Czerwone lub pomarańczowe pory to sygnał, żeby grzyba zostawić.
- Nie kieruj się samym sinieniem miąższu – jadalny podgrzybek również sinieje. Znaczenie ma dopiero połączenie cech: kolor porów, wzór na trzonie i kapelusz.
- Zbieraj tylko okazy dojrzałe i pewne; u bardzo młodych borowików pory bywają jeszcze żółte i mylące.
- Wątpliwy grzyb pokaż bezpłatnie grzyboznawcy w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Które borowiki są jadalne, pokazuje atlas jadalnych borowików i innych gatunków, a ogólne zasady grzybobrania zebraliśmy osobno.
Borowiki, których nie zbierasz – PDF do druku
Borowik szatański i inne borowiki z czerwonymi porami albo gorzkim miąższem na jednej stronie: pory, trzon, reakcja miąższu i status. Wydrukuj i weź do lasu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy borowik szatański jest jadalny?
Nie. Jest trujący, a dodatkowo w Polsce objęty ścisłą ochroną, więc jego zbieranie jest zabronione. Żadna obróbka nie czyni go bezpiecznym.
Czy borowik szatański jest śmiertelny?
Nie prowadzi zwykle do śmierci, ale wywołuje gwałtowne objawy żołądkowo-jelitowe – silne wymioty, biegunkę i ból brzucha – które wymagają pomocy lekarskiej.
Jak odróżnić borowika szatańskiego od ceglastoporego?
Szatański ma szary kapelusz i czerwoną siateczkę na trzonie. Ceglastopory ma brązowy kapelusz oraz czerwone kropki na trzonie bez siateczki, a jego miąższ sinieje mocno i od razu. Przy wątpliwości zostaw oba.
Czy borowik szatański jest gorzki?
Nie, gorzki jest goryczak żółciowy, z którym bywa mylony. Borowika nie rozpoznaje się jednak po smaku – decydują cechy wyglądu.
Czy każdy borowik z czerwonymi porami jest trujący?
Nie każdy, ale czerwone pory to grupa, w której są gatunki trujące i takie, które surowe szkodzą. Dla niewprawionego zbieracza to sygnał, żeby grzyba zostawić.
Co robić, jeśli zjadłem trującego borowika?
Zadzwoń pod 112 lub jedź na SOR, nie czekając na pełny obraz objawów. Zabezpiecz resztki potrawy i grzybów do badania i nie podawaj mleka ani alkoholu.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów – status borowika szatańskiego
- Państwowa Inspekcja Sanitarna (stacje sanitarno-epidemiologiczne) – profilaktyka i pierwsza pomoc przy zatruciach grzybami
- Medycyna Praktyczna – grzyby trujące i obraz zatrucia żołądkowo-jelitowego
- Opracowania mykologiczne i przewodniki grzybiarskie – cechy diagnostyczne borowików i różnicowanie gatunków
- Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych Polski – status borowika szatańskiego jako gatunku zagrożonego