Ogród przyjazny zwierzętom to taki, który celowo daje dzikim gatunkom trzy rzeczy – pokarm, wodę i bezpieczne schronienie – a rezygnuje z tego, co im szkodzi, przede wszystkim z chemii. W zamian dostajesz coś więcej niż dobre samopoczucie: zapylane grządki, mszyce trzymane w ryzach przez biedronki i bzygi oraz mniej pracy, bo część porządków natura odwala za Ciebie.
Nie trzeba do tego hektara ani rewolucji. Wystarczy kilka świadomych decyzji na zwykłej działce, na małym podwórku, a nawet na balkonie. W tym przewodniku pokazuję, kto może u Ciebie zamieszkać, jak go zaprosić i – co równie ważne – czego robić nie wolno, bo spora część ogrodowych lokatorów to gatunki chronione prawem.
Czym jest ogród przyjazny zwierzętom i co Ci daje
Idea jest prosta: zamiast utrzymywać ogród wysterylizowany na wzór dywanu, dopuszczasz w nim trochę nieporządku i różnorodności. Niekoszony skrawek trawy, stos gałęzi w kącie, rodzime krzewy z owocami, płytkie poidełko – to wszystko są zaproszenia. Im więcej różnych mikrośrodowisk, tym więcej gatunków, a im więcej gatunków, tym stabilniejsza całość.
Korzyści są konkretne. Zapylacze – pszczoły, trzmiele, bzygi, motyle – przekładają się wprost na plon w warzywniku i sadzie. Drapieżne owady i ptaki ograniczają szkodniki: larwy bzygowatych potrafią pochłonąć w swoim rozwoju setki mszyc, a rodzina sikor w sezonie lęgowym znosi pisklętom tysiące gąsienic. Dzięki temu rzadziej sięgasz po opryski, a jeśli już, robisz to z głową (piszę o tym w kompendium o chorobach i szkodnikach roślin). To także realny wkład w ochronę bioróżnorodności – w krajobrazie rolniczym i miejskim przydomowe ogrody bywają dla wielu gatunków ostatnią ostoją.
Jest w tym też zwykła wygoda. Ogród, w którym działa naturalna równowaga, wymaga mniej zachodu: nie trzeba co tydzień walczyć z mszycami ani grabić każdego liścia do gołej ziemi. Część roboty – napowietrzanie gleby, kontrolę ślimaków, sprzątanie resztek – biorą na siebie dżdżownice, ptaki i jeże. To ogród, który w dużej mierze prowadzi się sam, a Tobie zostaje przyjemniejsza rola: obserwowanie, kto się w nim pojawił.
Kto może zamieszkać w Twoim ogrodzie
Zanim zaczniesz cokolwiek wieszać i sadzić, warto wiedzieć, o kogo właściwie zabiegasz. Poniżej najważniejsi lokatorzy polskiego ogrodu i to, co każdemu z nich jest potrzebne.
Ptaki
To najbardziej wdzięczna grupa, bo szybko reaguje na zaproszenie i widać ją przez cały rok. Sikory, wróble, kosy, rudziki, zięby czy dzięcioły zjawią się tam, gdzie znajdą pokarm, wodę i miejsce na gniazdo. Pomóc im można na trzy sposoby: powiesić budki lęgowe (różne gatunki wymagają różnych średnic otworu), ustawić poidełko i – zimą – prowadzić rozsądne dokarmianie. Jeśli chcesz nauczyć się je rozpoznawać, zacznij od atlasu ptaków Polski; osobne teksty poświęciłem bocianowi białemu i sowom. Ważne: zdecydowana większość naszych ptaków jest objęta ochroną gatunkową – o tym, co z tego wynika, piszę w dalszej części.
Owady zapylające i pożyteczne
Bez nich ogród nie zawiąże owoców. Poza pszczołą miodną (Apis mellifera) pracują u Ciebie dzikie zapylacze: trzmiele, pszczoły samotnice i motyle, a także owady, które przy okazji zjadają szkodniki – biedronki i wspomniane bzygi, mylone z osami, choć zupełnie niegroźne. Warto nauczyć się odróżniać sojuszników od intruzów; pomoże w tym przewodnik po owadach, a jeśli masz w pobliżu gniazdo os lub szerszeni – osobny poradnik tłumaczy, kiedy trzeba je usuwać, a kiedy można zostawić. Osobom, które chcą pójść o krok dalej i zacząć własną hodowlę, polecam wpis jak założyć pasiekę.
Nie chodzi przy tym o same pszczoły. Motyle, których w Polsce żyje około trzech tysięcy gatunków, w stadium gąsienicy są pokarmem dla piskląt, a jako dorosłe owady zapylają kwiaty – poznasz je w przewodniku po motylach. Biedronki i ich larwy to z kolei jedni z najskuteczniejszych naturalnych wrogów mszyc: jedna larwa potrafi ich zjeść w ciągu rozwoju kilkaset. Im więcej gatunków owadów w ogrodzie, tym sprawniej działa ta darmowa ochrona – i tym mniej powodów, by sięgać po opryski.
Jeż
Jeż to jeden z najlepszych sprzymierzeńców ogrodnika – w ciągu nocy przeczesuje teren w poszukiwaniu ślimaków, dżdżownic i owadów. W Polsce oba nasze gatunki (jeż wschodni i zachodni) są objęte częściową ochroną gatunkową, a z tą ochroną wiąże się także obowiązek pomocy zwierzęciu w potrzebie. Żeby zaprosić jeża, zostaw mu dziki kąt: stos liści i gałęzi na gniazdo, dostęp pod płotem (otwór ok. 13 x 13 cm) i miskę wody. Czego nie robić? Nie podawaj mleka (jeże nie trawią laktozy), nie wybudzaj śpiącego zimą jeża i nie przetrząsaj stert liści w środku zimy, bo możesz zniszczyć jego kryjówkę. Więcej praktycznych wskazówek zebrali specjaliści z portalu Przyroda Polska – jak chronić jeże zimą.
Nietoperze
Niedoceniani nocni pomocnicy – jeden nietoperz potrafi zjeść w ciągu nocy nawet kilka tysięcy komarów i ciem. W Polsce wszystkie gatunki nietoperzy objęte są ochroną ścisłą, więc nie wolno ich płoszyć ani niszczyć ich kryjówek. Możesz im pomóc, wieszając budkę dla nietoperzy wysoko na ścianie lub drzewie i – znów – rezygnując z oprysków, bo owady to ich jedyny pokarm.
Płazy i drobne ssaki
Żaby, ropuchy i traszki są w ogrodzie na wagę złota, bo żywią się ślimakami i owadami, a same należą do gatunków chronionych. Przyciągniesz je jednym elementem: wodą. Nawet niewielkie oczko wodne z łagodnym, schodkowym brzegiem szybko zasiedlą płazy, ważki i ptaki. Łagodne zejście jest kluczowe – ze stromego, foliowego zbiornika zwierzęta nie potrafią wyjść i toną.
Zwierzęta gospodarskie: kury i pszczoły
Przydomowy ogród to nie tylko dzika fauna. Coraz więcej osób decyduje się na własne kury nioski – świeże jaja, żywe nawożenie i naturalne odchwaszczanie w jednym – albo na pasiekę. Oba tematy mają swoją specyfikę i formalności (rejestracja, bioasekuracja), dlatego omawiam je osobno; tu traktuję je jako naturalne przedłużenie idei ogrodu żyjącego w zgodzie z naturą.
Jak zaprosić zwierzęta – pięć filarów przyjaznego ogrodu
Cała reszta sprowadza się do pięciu decyzji. Nie musisz wdrażać ich naraz – każdy filar działa osobno, a razem tworzą ogród, do którego zwierzęta wracają.
1. Woda przez cały rok
Najprostszy i najskuteczniejszy element. Wystarczy płytkie naczynie (2-10 cm głębokości) z kamieniem, na którym wylądują owady, żeby przyciągnąć ptaki i zapylacze. Kto ma miejsce, powinien pomyśleć o oczku wodnym; kto nie – o poidełku. Zimą pamiętaj o wodzie niezamarzniętej, bo wtedy jest o nią najtrudniej.
2. Rodzime rośliny – miododajne i owocujące
Rośliny to fundament całego łańcucha: nektar dla zapylaczy, owoce dla ptaków, liście dla gąsienic. Stawiaj na gatunki rodzime i unikaj odmian o pełnych, gęstych kwiatach – dla owadów są bezużyteczne, bo nie sięgną nektaru. Zimowy pokarm dają krzewy owocujące, na czele z głogiem, jarzębiną, kaliną i dziką różą. Zamiast części trawnika załóż łąkę kwietną – to najskuteczniejszy pojedynczy ruch dla zapylaczy. Inspiracji poszukaj wśród kwiatów polnych i łąkowych oraz w przewodniku po rodzimej florze. Zadbaj też o ciągłość kwitnienia – dobierz gatunki tak, żeby coś kwitło od przedwiośnia (wierzby, krokusy) aż po późną jesień (nawłocie, astry), bo tylko wtedy zapylacze mają pokarm przez cały sezon, a nie w jednym krótkim wysypie.
3. Schronienia i miejsca lęgowe
Zwierzęta potrzebują miejsc do gniazdowania, odpoczynku i zimowania. Dla ptaków to budki lęgowe, dla owadów – wiązki pustych łodyg, nawiercone kloce i „hotele” z trzciny, dla jeży i płazów – stosy liści, kamieni i martwe drewno. Zasada brzmi: nie sprzątaj wszystkiego do zera. Spróchniałą kłodę zostaw tam, gdzie leży – z czasem zasiedlą ją owady, którymi żywią się ptaki i jeże. Jeśli wolisz jeden gotowy element, postaw na „hotel dla owadów” z wiązek trzciny i nawierconych kloców – skorzystają z niego pszczoły samotnice i biedronki, które w nim zimują. Ustaw go w miejscu nasłonecznionym, wlotami skierowanymi na południe, i z dala od karmnika, żeby nie ściągać drapieżników.
4. Ogród bez chemii
To filar, który przesądza o powodzeniu pozostałych. Pestycydy nie wybierają – zabijają zarówno szkodniki, jak i zapylacze oraz naturalnych wrogów szkodników. Zamiast tego postaw na biologiczną równowagę: biedronki i larwy bzygów rozprawią się z mszycami, jeż z ślimakami, a ptaki z gąsienicami. Jeśli sytuacja wymyka się spod kontroli i musisz sięgnąć po preparat, rób to świadomie – jak dobierać środek, czytać etykietę i sprawdzać rejestr, tłumaczę w tekście o środkach ochrony roślin.
5. Różnorodność i „dziki kąt”
Jednolity trawnik to dla przyrody pustynia. Mozaika – kawałek murawy, łąka, krzewy, drzewo, żywopłot, oczko wodne – daje nisze wielu gatunkom naraz. Wygospodaruj fragment, którego nie kosisz i nie sprzątasz; to właśnie tam schronią się jeże i owady. Załóż też kompostownik – to darmowy nawóz, a przy okazji żerowisko pełne dżdżownic, po które wieczorami przychodzi jeż.
Czego nie robić – błędy i przepisy o gatunkach chronionych
To najważniejsza część tego przewodnika, bo dotyczy nie dobrych chęci, lecz prawa. Większość dzikich zwierząt, które zaprosisz do ogrodu – ptaki, jeże, nietoperze, płazy – jest objęta ochroną gatunkową na mocy ustawy o ochronie przyrody i rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Z ochrony wynikają konkretne zakazy.
W stosunku do gatunków chronionych zabronione jest m.in.:
- umyślne zabijanie, chwytanie i płoszenie zwierząt;
- niszczenie ich gniazd, nor, legowisk i innych schronień;
- niszczenie siedlisk będących miejscem rozrodu, odpoczynku lub żerowania.
Dotyczy to również popularnych „żywołapek” – w odniesieniu do gatunków chronionych ich stosowanie jest niedozwolone.
W praktyce oznacza to kilka reguł, o których łatwo zapomnieć. Gniazd ptaków nie wolno usuwać w sezonie lęgowym, który trwa od 1 marca do 15 października – dotyczy to także jaskółek i jerzyków gnieżdżących się na elewacji. Jeża, jako gatunek pod ochroną częściową, nie wolno zabierać do domu bez potrzeby ani wybudzać z hibernacji; jeśli znajdziesz osłabione lub ranne zwierzę, wykaz ośrodków pomocy prowadzi Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Nietoperzy, objętych ochroną ścisłą, nie wolno niepokoić w kryjówkach, zwłaszcza zimą. Do tego dochodzą błędy „z dobrego serca”, które szkodzą: mleko i chleb podawane ptakom czy jeżom, dokarmianie letnie uzależniające ptaki od karmnika albo grabienie liści w środku zimy. Warto też znać status roślin – część gatunków, które spotkasz na działce i w okolicy, również jest chroniona; zebrałem je w przewodniku o roślinach chronionych w Polsce.
Osobna sprawa to zwierzęta, które wyglądają, jakby potrzebowały pomocy. Zdrowego, opierzonego podlota, który wypadł z gniazda i skacze po ziemi, zwykle nie należy zabierać – rodzice nadal go karmią i to normalny etap jego rozwoju. Interweniuj tylko przy zwierzęciu wyraźnie rannym lub osieroconym i nie próbuj leczyć go na własną rękę: przekaż je do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt, którego wykaz prowadzą regionalne dyrekcje ochrony środowiska. Dziki jeż, ptak czy młody zając to nie są zwierzęta do trzymania w domu.
Kalendarz ogrodu przyjaznego zwierzętom
Wsparcie dla zwierząt rozkłada się na cały rok, a niektóre czynności mają swoje nieprzekraczalne terminy. Poniższa tabela porządkuje najważniejsze zadania sezon po sezonie.
| Pora roku | Co zrobić | Dla kogo |
|---|---|---|
| Wiosna (III-V) | Wyczyść i powieś budki przed lęgami; nie przycinaj żywopłotów i drzew (trwa sezon lęgowy); zakładaj łąkę kwietną i oczko wodne; sadź rośliny miododajne. | ptaki, zapylacze, płazy |
| Lato (VI-VIII) | Uzupełniaj wodę w upały; koś łąkę dopiero po przekwitnieniu; sprawdzaj wysoką trawę przed koszeniem (jeże); zostaw dziki kąt bez ingerencji. | ptaki, jeże, owady |
| Jesień (IX-XI) | Zostaw stosy liści i ścięte pędy na zimowe kryjówki; nie wypalaj; pozostaw owoce na krzewach (głóg, jarzębina); załóż kompostownik. | jeże, owady, ptaki |
| Zima (XII-II) | Dokarmiaj ptaki regularnie i nie przerywaj; dbaj o niezamarzniętą wodę; nie ruszaj stert liści (hibernują jeże); nie wybudzaj jeży. | ptaki, jeże |
Plan ogrodu przyjaznego zwierzętom – do pobrania
Gotowy plan udogodnień (co, dla kogo i gdzie umieścić) razem z kalendarzem sezonowym – do wydrukowania i powieszenia w szopie lub na lodówce.
Najczęstsze pytania
Jakie zwierzęta warto zwabić do ogrodu?
Przede wszystkim te, które pomagają: ptaki i jeże ograniczające szkodniki, zapylacze (pszczoły, trzmiele, motyle, bzygi) oraz płazy zjadające ślimaki. Wszystkie przyciągniesz tym samym zestawem – wodą, rodzimymi roślinami, schronieniami i rezygnacją z chemii.
Jak przyciągnąć jeże do ogrodu?
Zostaw mu dziki kąt ze stosem liści i gałęzi na gniazdo, zapewnij dostęp pod płotem (otwór ok. 13 x 13 cm) i miskę wody. Zrezygnuj z pestycydów, bo to one wybijają owady, którymi jeż się żywi. Nie podawaj mleka i nie wybudzaj śpiącego jeża zimą.
Czy mogę używać żywołapek lub odstraszaczy na zwierzęta chronione?
Nie. W odniesieniu do gatunków chronionych stosowanie pułapek chwytających jest zabronione, podobnie jak umyślne płoszenie. Konflikty rozwiązuje się, usuwając przyczynę (np. dostęp do pokarmu), a nie łapiąc czy strasząc zwierzę.
Czy wszystkie ptaki w Polsce są chronione?
Niemal wszystkie gatunki dziko żyjących ptaków są objęte ochroną gatunkową, w tym ochrona obejmuje ich jaja, pisklęta, gniazda i siedliska. Dlatego gniazd nie wolno usuwać w sezonie lęgowym (1 marca – 15 października) bez stosownego zezwolenia.
Co posadzić dla zapylaczy?
Rodzime gatunki miododajne o pojedynczych kwiatach, kwitnące od wczesnej wiosny do jesieni – m.in. lawendę, jeżówki, maki, naparstnice, majeranek, a przede wszystkim całą łąkę kwietną zamiast części trawnika. Unikaj odmian o kwiatach pełnych, bo owady nie sięgną w nich nektaru.
Jak zrobić proste schronienia dla jeży, ptaków i owadów?
Dla jeży – stos liści i gałęzi albo drewniana skrzynka w zacisznym miejscu. Dla ptaków – budki lęgowe o średnicy otworu dobranej do gatunku. Dla owadów – wiązki pustych łodyg, nawiercone kloce i pozostawione martwe drewno. Najprostsze schronienie to po prostu niesprzątnięty, dziki fragment ogrodu.
Źródła
- Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – ochrona gatunkowa zwierząt i roślin, wykaz ośrodków pomocy dzikim zwierzętom
- Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2016 poz. 2183)
- Ustawa o ochronie przyrody
- Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk – biologia i status gatunków
- Lasy Państwowe – fauna i ochrona przyrody
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków – pomoc ptakom w ogrodzie i mieście
- Ministerstwo Klimatu i Środowiska – przepisy ochrony przyrody