Grzybobranie to jedno z niewielu zajęć, które łączy spacer po lesie z konkretnym plonem w koszu. W Polsce jest bezpłatne i powszechnie dostępne, ale rządzi się kilkoma zasadami – od tego, kiedy i gdzie wolno zbierać, po to, jak nie pomylić grzyba jadalnego ze śmiertelnie trującym. Ten przewodnik zbiera te zasady w jednym miejscu. Rozpoznawaniu poszczególnych gatunków – borowika, podgrzybka, maślaka czy kani – poświęcamy osobne wpisy.
Trzy pytania wracają co sezon: kiedy iść, co wolno, i jak zbierać bezpiecznie. Po kolei.
Kiedy zaczyna się sezon na grzyby
Grzyby nie chodzą według kalendarza, tylko według pogody. Owocniki wyrastają najlepiej przy temperaturze od 15 do 25 stopni, wysokiej wilgotności i ciepłych nocach – zwykle kilka dni po solidnym deszczu. Dlatego ten sam las potrafi być pusty w suchym wrześniu i pełny w mokrym październiku. W szczycie wysypu na jednym hektarze lasu bywa nawet około 400 kilogramów grzybów.
Sezon w praktyce ciągnie się od późnej wiosny do pierwszych przymrozków, a jego środek przypada na sierpień, wrzesień i październik. Poniższy kalendarz pokazuje orientacyjne terminy dla najczęściej zbieranych gatunków.
Gdzie rosną grzyby – czytaj las, nie mapę
Większość grzybów jadalnych żyje w symbiozie z drzewami, więc drzewostan mówi więcej niż punkt na mapie. Pod brzozami i dębami trafisz na podgrzybki, koźlarze i borowiki. W borze sosnowym rządzą maślaki. Kurki są najmniej wybredne i rosną niemal wszędzie. Zamiast szukać modnej lokalizacji, warto nauczyć się kojarzyć gatunek z siedliskiem – to działa co roku, także w mniej znanych polskich lasach. Grzybnia jest częścią tej samej sieci życia co rośliny runa leśnego, dlatego zdrowy, zróżnicowany las to zwykle las obfity w grzyby.
Czy wolno zbierać grzyby – prawo i zasady
W lasach zarządzanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe zbiór grzybów na własne potrzeby jest darmowy i nie wymaga żadnych zezwoleń. Gwarantuje to zasada powszechnego korzystania z lasu zapisana w ustawie o lasach z 1991 roku. Prawo to ma każda osoba przebywająca w Polsce legalnie. W odróżnieniu od części krajów Europy (w Niemczech czy Wielkiej Brytanii obowiązuje limit około 2 kg) u nas nie ma urzędowego limitu ilości.
Są jednak miejsca, w których zbiór jest zakazany. Część lasu objęta jest stałym zakazem wstępu, a wejście tam – i tym bardziej zbieranie czegokolwiek – grozi mandatem.
| Gdzie nie wolno zbierać | Podstawa i powód |
|---|---|
| Parki narodowe i rezerwaty przyrody | Ustawa o ochronie przyrody – obszary chronione, zejście ze szlaku niszczy runo |
| Uprawy leśne do 4 m wysokości (młodniki) | Stały zakaz wstępu – młode sadzonki łatwo uszkodzić |
| Drzewostany nasienne i powierzchnie doświadczalne | Stały zakaz wstępu – prowadzone są tam badania i hodowla |
| Ostoje zwierzyny, źródliska, tereny zagrożone erozją | Stały zakaz wstępu – ochrona zwierząt i gleby |
Do lasu nie wolno też wjeżdżać samochodem poza drogami publicznymi i wyznaczonymi parkingami – zastawiona droga leśna utrudnia dojazd służbom ratunkowym. Za nieuprawniony wjazd lub wejście w strefę zakazu straż leśna może nałożyć mandat od 20 do 500 zł. Naruszenie rezerwatu to grzywna nawet do 1000 zł, a sprawa skierowana do sądu bywa dużo droższa.
Grzyby chronione
Nie każdy jadalny grzyb wolno włożyć do kosza. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 roku obejmuje ochroną ścisłą lub częściową ponad sto gatunków grzybów. Grzybów z tej listy nie wolno zrywać ani niszczyć ich siedlisk, a każdy grzybiarz ma obowiązek się z nią zapoznać. Wśród częściej spotykanych chronionych gatunków są soplówki, szyszkowiec łuskowaty, sromotniki i podgrzybek pasożytniczy. Smardze przeniesiono do ochrony częściowej – poza terenami ogrodów i zieleni ich zbiór wymaga zezwolenia, więc w praktyce się ich nie zbiera. Warto wiedzieć, że w 2014 roku spod ochrony wyłączono kilka cenionych w kuchni gatunków, w tym siedzuń sosnowy (szmaciak gałęzisty) – dziś można go legalnie zbierać. Pełny wykaz i szczegóły znajdziesz w opracowaniu o gatunkach objętych ochroną gatunkową.
Sprzedaż grzybów
Zbiór na własny stół to jedno, handel to drugie. Do obrotu i produkcji przetworów dopuszczonych jest 47 gatunków grzybów (wykaz Ministra Zdrowia), a grzyby przeznaczone na sprzedaż musi ocenić grzyboznawca i wystawić atest. Na własne potrzeby atest nie jest potrzebny – ale ocena u specjalisty i tak bywa najrozsądniejszym krokiem, o czym niżej.
Jak zbierać grzyby – wykręcać czy wycinać
To najczęstszy spór grzybiarzy i zarazem najbardziej przereklamowany. Grzybnia zostaje w ziemi niezależnie od tego, czy owocnik wykręcisz, czy zetniesz – to organ rozmnażania, nie korzeń. Lasy Państwowe radzą delikatnie wykręcać grzyb z podłoża albo podcinać go nożykiem i nie wyrywać go razem z grzybnią. Dużo ważniejsze od samej techniki jest to, żeby nie rozgrzebywać ściółki i nie deptać runa – to ono, a nie sposób zerwania, decyduje o kolejnych zbiorach.
Kilka nawyków, które oszczędzą Ci rozczarowań i zepsutych grzybów:
- Zbieraj do przewiewnego kosza wiklinowego lub łubianki. W foliowej reklamówce grzyby się zaparzają i szybko psują.
- Nie bierz okazów zbyt młodych, bo trudno je oznaczyć, ani starych, przejrzałych i robaczywych.
- Omijaj grzyby rosnące przy drogach, torach i wysypiskach – kumulują metale ciężkie.
- Grzyby, których nie zbierasz, zostaw nienaruszone. Także te niejadalne pełnią rolę w lesie, a zbieranie w zgodzie z naturą to część tej samej odpowiedzialności co znajomość przepisów.
Co zabrać na grzyby
Krótka lista ekwipunku, który sprawdza się przy każdym wyjściu:
- koszyk wiklinowy i nożyk do oczyszczenia okazów,
- naładowany telefon – z nawigacją i numerem alarmowym,
- preparat na kleszcze i komary,
- mała apteczka i folia ratunkowa (koc termiczny),
- atlas grzybów lub aplikacja do wstępnego rozpoznania,
- długie spodnie, buty za kostkę, okrycie z długim rękawem i nakrycie głowy.
Bezpieczeństwo – jak nie doprowadzić do zatrucia
Jedna zasada ważniejsza od wszystkich pozostałych: zbieraj i jedz wyłącznie te grzyby, które znasz na 100 procent. Jeśli masz choćby cień wątpliwości – zostaw grzyb w lesie. Zdjęcie w atlasie czy w tym artykule pomaga się uczyć, ale nie zastępuje pewnego rozpoznania w terenie.
Grzyby jadalne bywają łudząco podobne do trujących. Poniższa infografika zestawia najczęstsze pomyłki i przypomina zasady, które warto mieć w głowie, zanim cokolwiek trafi do kosza.
Najgroźniejszy jest muchomor sromotnikowy – odpowiada za większość śmiertelnych zatruć grzybami w Polsce. Jego podstępność polega na tym, że pierwsze objawy (nudności, biegunka, ból brzucha) pojawiają się dopiero po 6-24 godzinach, potem następuje faza pozornej poprawy, a dopiero później dochodzi do uszkodzenia wątroby. Obróbka termiczna nie usuwa toksyn z grzybów trujących – gotowanie ani smażenie nie czyni ich jadalnymi.
Kilka rzeczy, których nie należy robić nigdy:
- Nie ufaj domowym testom – srebrna łyżka, cebula czy czosnek nie wykrywają trucizny. To mit.
- Nie przyjmuj rad od przygodnych grzybiarzy i nie kupuj grzybów z niepewnego źródła.
- Nie podawaj potraw z grzybów dzieciom, seniorom ani kobietom w ciąży.
Jeśli masz wątpliwości co do zbioru, skorzystaj z bezpłatnej oceny. Grzyboznawcy w powiatowych i wojewódzkich stacjach sanitarno-epidemiologicznych ocenią, czy grzyby nadają się do spożycia – przynieś całe owocniki, z kapeluszem i trzonem, bo najważniejsze cechy bywają na trzonie. Nadleśnictwa takich ocen nie prowadzą. Gdy po posiłku pojawią się niepokojące objawy, nie zwlekaj: zadzwoń pod 112, a resztki grzybów zachowaj do badania. Więcej o tym, jak rozpoznać zatrucie i kiedy szukać pomocy, piszą specjaliści Sanepidu w materiale o objawach zatrucia grzybami.
Karta grzybiarza – PDF do druku
Jednostronicowy notes terenowy z tabelą na zapiski ze zbiorów, listą złotych zasad i zestawieniem najczęstszych sobowtórów. Wydrukuj, weź do kosza i uzupełniaj przy każdym wyjściu.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy zaczyna się sezon na grzyby?
Zależnie od pogody, zwykle od późnej wiosny, ze szczytem w sierpniu, wrześniu i październiku. Owocniki pojawiają się kilka dni po deszczu, gdy jest ciepło (15-25 stopni) i wilgotno.
Czy trzeba mieć pozwolenie na zbieranie grzybów?
Nie. W lasach państwowych zbiór na własne potrzeby jest bezpłatny i nie wymaga zezwoleń. Pozwolenie i atest grzyboznawcy dotyczą dopiero sprzedaży.
Grzyby wykręcać czy wycinać?
Obie metody są dopuszczalne i nie szkodzą grzybni. Ważniejsze jest, żeby nie wyrywać grzyba z podłożem i nie rozgrzebywać ściółki. Grzyby zbieraj do przewiewnego kosza.
Gdzie nie wolno zbierać grzybów?
W parkach narodowych i rezerwatach oraz w miejscach objętych stałym zakazem wstępu: na uprawach do 4 m wysokości, w drzewostanach nasiennych, na powierzchniach doświadczalnych i w ostojach zwierzyny.
Ile grzybów można zebrać?
W Polsce nie ma urzędowego limitu ilości dla zbioru na własne potrzeby. Ograniczeniem jest zdrowy rozsądek i zakaz zbioru gatunków chronionych.
Gdzie sprawdzić, czy grzyb jest jadalny?
Bezpłatnie u grzyboznawcy w stacji sanitarno-epidemiologicznej. Przynieś całe owocniki, z kapeluszem i trzonem. Nadleśnictwa nie oceniają grzybów.
Czy można zbierać grzyby w parku narodowym?
Nie. Na terenie parków narodowych i rezerwatów zbiór grzybów jest zabroniony, a za złamanie zakazu grozi grzywna.
Źródła
- Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach – zasada powszechnego korzystania z lasu, stały zakaz wstępu
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody – parki narodowe i rezerwaty
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie grzybów dopuszczonych do obrotu lub produkcji przetworów grzybowych (z późniejszymi zmianami)
- Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – materiały informacyjne i poradniki o grzybobraniu
- Państwowa Inspekcja Sanitarna (stacje sanitarno-epidemiologiczne) – poradnictwo grzybowe i zasady bezpieczeństwa
- Główny Inspektorat Sanitarny, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – zalecenia dotyczące zatruć grzybami