Osy i szerszenie – co zrobić z gniazdem i jak reagować

Gniazdo os albo szerszeni w pobliżu domu budzi zrozumiały niepokój – zwłaszcza gdy w rodzinie są dzieci lub osoby uczulone. Warto jednak wiedzieć, że nie każde gniazdo trzeba od razu usuwać, a jeśli już, to rzadko samodzielnie. W tym poradniku wyjaśniamy, jak odróżnić osę od szerszenia i od pożytecznej pszczoły, kiedy gniazdo można zostawić, kto powinien je usunąć oraz co robić po użądleniu – bo to właśnie bezpieczeństwo, a nie sam owad, jest tu najważniejsze.

Osa, szerszeń, pszczoła, trzmiel – jak je odróżnić

Zanim zaczniesz działać, ustal, z jakim owadem masz do czynienia – bo reakcja bywa różna, a pszczoły i trzmiele należy chronić.

Osa jest smukła, jaskrawo żółto-czarna, z błyszczącym ciałem i wyraźną „talią”; żądli wielokrotnie i bywa nachalna przy jedzeniu oraz słodyczach. Szerszeń to znacznie większy owad, dorastający do około 3,5 cm, o żółto-rdzawo-brązowym ubarwieniu; również żądli wielokrotnie i boleśnie, ale mimo groźnego wyglądu jest mniej napastliwy niż osa, a przy tym pożyteczny. Pszczoła jest krępa, wyraźnie owłosiona i matowa, żądli tylko raz i po użądleniu ginie; to łagodny, kluczowy zapylacz, którego trzeba chronić. Trzmiel z kolei jest duży, gruby i gęsto owłosiony, wyjątkowo łagodny i niezastąpiony w zapylaniu roślin. O znaczeniu tych owadów piszemy szerzej w dziale o owadach.

Czy trzeba usuwać gniazdo os lub szerszeni

Nie zawsze. Gniazdo zakłada wiosną pojedyncza królowa, więc to wtedy najłatwiej zareagować – dostrzeżenie zawiązka i jego usunięcie oszczędza późniejszych kłopotów. Jeśli jednak kolonia już się rozwinęła, decyzja zależy od tego, gdzie się znajduje. Gniazdo ulokowane blisko ludzi – przy wejściu, na balkonie, w altanie, w pobliżu placu zabaw – albo tam, gdzie mieszka osoba uczulona, trzeba usunąć. Natomiast gniazdo z dala od codziennego ruchu, wysoko na drzewie czy w głębi ogrodu, gdzie nikomu nie zagraża, często można spokojnie zostawić. Osy i szerszenie nie używają gniazda ponownie: jesienią cała kolonia ginie, a przetrwają jedynie młode królowe, które zimują gdzie indziej. Puste gniazdo można usunąć zimą.

Kto usuwa gniazdo – straż pożarna czy firma

Wbrew powszechnemu odruchowi, nie do każdego gniazda wzywa się straż pożarną. Zgodnie z ogólnokrajowymi zasadami straż interweniuje przede wszystkim wtedy, gdy występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia, oraz w budynkach użyteczności publicznej – urzędach, przychodniach, kościołach, a w szczególności w szkołach i przedszkolach, gdzie na użądlenia narażone są dzieci. W takich sytuacjach dzwoni się pod numer 112.

W przypadku zwykłej, prywatnej posesji, gdy nie ma bezpośredniego zagrożenia, straż zwykle odsyła do wyspecjalizowanych firm dezynsekcyjnych (DDD). Wynika to również z prawa: zgodnie z Prawem budowlanym za bezpieczne użytkowanie obiektu odpowiada jego właściciel lub zarządca. Warto jednak sprawdzić zasady w swojej gminie – część samorządów ma podpisane umowy z firmami DDD i oferuje bezpłatne usunięcie gniazda w określonych warunkach. Profesjonalna firma usunie gniazdo szybko, bezpiecznie i zgodnie z prawem.

Dlaczego nie usuwać gniazda samodzielnie

Próba samodzielnego pozbycia się aktywnego gniazda to jeden z najczęstszych i najgroźniejszych błędów. Osy i szerszenie zaciekle bronią gniazda, a strącanie go, podpalanie czy nieumiejętny oprysk niemal zawsze prowokują masowy atak – i wielokrotne użądlenia. Największą agresję owady te wykazują we wrześniu, gdy kolonia jest najliczniejsza. Bez profesjonalnego kombinezonu ochronnego takie działanie jest po prostu niebezpieczne. Nie należy też zaklejać wylotu gniazda, bo owady poszukają innej drogi na zewnątrz – często prowadzącej do wnętrza domu. Jeśli gniazdo musi zniknąć, zleć to specjalistom.

Użądlenie – pierwsza pomoc i alergia

Dla większości osób użądlenie oznacza silny, ale przemijający ból oraz miejscowy obrzęk. U części ludzi jad może jednak wywołać reakcję alergiczną, a w skrajnych przypadkach groźny dla życia wstrząs anafilaktyczny – dlatego warto znać zasady postępowania.

Przy zwykłym użądleniu wystarczy zimny okład, który zmniejsza ból i obrzęk, oraz ewentualnie lek przeciwhistaminowy; w odróżnieniu od pszczół osy i szerszenie nie zostawiają żądła w skórze. Numer 112 należy jednak wykręcić bez wahania w kilku sytuacjach: gdy użądlenie nastąpiło w usta lub gardło, bo narastający obrzęk może zablokować drogi oddechowe; gdy pojawiają się objawy silnej alergii, czyli obrzęk twarzy i warg, duszność, pokrzywka czy zawroty głowy, świadczące o wstrząsie anafilaktycznym; a także gdy doszło do kilkunastu lub więcej użądleń, bo to duża dawka jadu groźna nawet dla osoby bez alergii. Osoba z rozpoznaną alergią, która ma przepisaną adrenalinę w ampułkostrzykawce, powinna użyć jej natychmiast. Użądlenie szerszenia, ze względu na silniejszy jad, warto skonsultować z lekarzem. Jeśli wiesz, że jesteś uczulony na jad owadów, porozmawiaj z lekarzem o profilaktyce jeszcze przed sezonem.

Jak unikać os i szerszeni

Wielu użądleń da się uniknąć prostymi nawykami. Na zewnątrz warto zakrywać jedzenie i napoje oraz sprawdzać puszki przed napiciem się, bo osa, która wpadła do środka, użądli prosto w gardło. W obecności owadów poruszaj się spokojnie, nie machaj gwałtownie rękami i unikaj intensywnych zapachów perfum. Wiosną warto rozglądać się za pojedynczą królową i powstającymi zawiązkami gniazd w typowych miejscach – na poddaszach, pod okapami, w altanach i skrzynkach – bo to najłatwiejszy moment, by zapobiec całej kolonii. W oknach dobrze sprawdzają się moskitiery.

Szerszeń – groźny z wyglądu, ale pożyteczny

Szerszeń ma wyjątkowo złą reputację, w dużej mierze niezasłużoną. Przez wiele lat był w Polsce objęty ochroną częściową, dziś już nie podlega ochronie gatunkowej, co oznacza, że co do zasady wolno usuwać jego gniazda – poza obszarami chronionymi. Nie znaczy to jednak, że trzeba to robić bez potrzeby. Szerszenie są bardzo pożyteczne: polują na inne owady, w tym szkodniki, i pomagają utrzymać równowagę w ogrodzie, wpisując się w szerszy obraz bioróżnorodności. Podobnie jak w przypadku pszczół i trzmieli, którym sprzyja na przykład łąka kwietna, także szerszeniowi warto pozwolić żyć, jeśli tylko nie zagraża domownikom. Owady te chętnie zresztą odwiedzają miejsca bogate w życie, jak okolice kompostownika.

Najczęściej zadawane pytania

Kto usuwa gniazdo os lub szerszeni?

Straż pożarna interweniuje przy bezpośrednim zagrożeniu życia i w budynkach użyteczności publicznej, zwłaszcza w szkołach i przedszkolach. Na prywatnej posesji gniazdo usuwa firma dezynsekcyjna (DDD); część gmin oferuje to bezpłatnie.

Czy szerszeń jest pod ochroną?

Nie. Przez lata szerszeń europejski był częściowo chroniony, ale obecnie nie podlega już ochronie gatunkowej. Mimo to jest pożyteczny, więc nie warto niszczyć jego gniazd bez potrzeby.

Czy można usunąć gniazdo os samodzielnie?

Odradzamy to. Osy i szerszenie bronią gniazda i żądlą wielokrotnie, a samodzielna próba często kończy się masowym atakiem. Bez profesjonalnego zabezpieczenia lepiej zlecić usunięcie firmie.

Co robić po użądleniu przez osę lub szerszenia?

Przy zwykłym użądleniu zastosuj zimny okład i ewentualnie lek przeciwhistaminowy. Dzwoń na 112, gdy użądlenie jest w usta lub gardło, pojawia się duszność i obrzęk twarzy albo doszło do wielu użądleń.

Jak odróżnić osę od szerszenia?

Osa jest smukła, jaskrawo żółto-czarna i błyszcząca. Szerszeń jest znacznie większy, dorasta do około 3,5 cm i ma żółto-rdzawo-brązowe ubarwienie oraz mniej jaskrawe barwy.

Kiedy dzwonić na 112 po użądleniu?

Gdy użądlenie nastąpiło w jamę ustną lub gardło, pojawiają się objawy wstrząsu anafilaktycznego (duszność, obrzęk twarzy, pokrzywka) albo doszło do kilkunastu lub więcej użądleń. Osoba uczulona powinna też użyć adrenaliny.

Źródła

• Państwowa Straż Pożarna – „Zasady postępowania podczas interwencji związanych z gniazdami owadów błonkoskrzydłych”
• Ustawa Prawo budowlane (art. 61) – obowiązki właściciela obiektu
• Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt – status szerszenia europejskiego
• Materiały medyczne i ratownicze – pierwsza pomoc przy użądleniach i reakcji alergicznej