Owady – budowa, rodzaje i rozpoznawanie. Przewodnik

Owady to najliczniejsza gromada zwierząt na Ziemi – opisano dotąd ponad milion gatunków, a w samej Polsce stwierdzono ich od 27 do 34 tysięcy. Rozpoznanie zaczyna się jednak nie od nazwy gatunku, tylko od trzech rzeczy, które widać gołym okiem: liczby odnóży, liczby par skrzydeł i typu aparatu gębowego. Ten przewodnik prowadzi od budowy ciała, przez główne rzędy, po moment, w którym da się powiedzieć, czy owad w ogrodzie jest sprzymierzeńcem, czy problemem.

Czym są owady i co je odróżnia od innych stawonogów?

Owady (Insecta) to gromada stawonogów, której ciało dzieli się na trzy części – głowę, tułów i odwłok – i która ma trzy pary odnóży osadzonych wyłącznie na tułowiu. Były pierwszymi zwierzętami zdolnymi do aktywnego lotu. Najstarsza pewna skamieniałość owada, Rhyniognatha hirsti, pochodzi sprzed około 396 milionów lat.

W praktyce najczęściej mylimy owady z pajęczakami. Różnica jest łatwa do sprawdzenia w terenie i nie wymaga lupy.

Stąd praktyczna zasada: policz odnóża, zanim zaczniesz szukać gatunku. Sześć nóg kieruje do tabeli rzędów owadów, osiem – do zupełnie innej grupy zwierząt, gdzie klucze entomologiczne nie mają zastosowania.

Jak zbudowany jest owad?

Ciało owada dzieli się na trzy części. Głowa skupia czułki, oczy złożone i aparat gębowy. Tułów składa się z trzech segmentów i to do nich przyczepione są odnóża oraz skrzydła. Odwłok mieści układ pokarmowy i rozrodczy, a po jego bokach widać przetchlinki – otwory, przez które owad oddycha.

Rozpiętość rozmiarów w obrębie gromady jest ogromna: od 0,25 milimetra u najdrobniejszych chrząszczy po ponad 350 milimetrów u największych gatunków tropikalnych. Mimo to plan budowy pozostaje ten sam, co bardzo ułatwia rozpoznawanie.

Aparat gębowy podpowiada, czym owad się żywi

Typ aparatu gębowego to jedna z najbardziej użytecznych cech dla każdego, kto ma ogród. Owad z aparatem gryzącym zostawia wygryzione dziury i nadżerki na brzegach liści. Owad z aparatem kłujko-ssącym nakłuwa tkanki i wysysa soki, więc objawem są przebarwienia, deformacje i zwijające się liście. Aparat ssący w postaci zwiniętej ssawki, jak u motyli, służy wyłącznie do pobierania nektaru – dorosły motyl roślinie nie szkodzi, w odróżnieniu od jego gąsienicy.

Jeśli objaw na roślinie nie pasuje do aparatu gębowego znalezionego owada, sprawca jest najprawdopodobniej inny. Ta prosta reguła oszczędza wielu niepotrzebnych zabiegów – więcej o rozpoznawaniu uszkodzeń znajdziesz w dziale choroby i szkodniki roślin.

Jakie są rodzaje owadów? Główne rzędy

Gromadę owadów dzieli się na rzędy, a podstawą podziału są budowa skrzydeł i sposób rozwoju. Współcześnie wyróżnia się ponad trzydzieści rzędów, z czego w Polsce stwierdzono ponad dwadzieścia. Cztery z nich – muchówki, chrząszcze, błonkówki i motyle – obejmują większość krajowych gatunków.

Każdy z tych rzędów ma własną historię, a niektóre zasługują na osobne omówienie. Najliczniejsze grupy opisujemy szerzej w tekstach o muchówkach i o motylach Polski. Wśród pluskwiaków znajduje się też gatunek o wyjątkowej historii gospodarczej – czerwiec polski, z którego przez stulecia pozyskiwano czerwony barwnik eksportowany z ziem polskich do całej Europy.

Jak rozwijają się owady?

Owady rozwijają się na dwa sposoby. Przy przeobrażeniu zupełnym (holometabolia) między larwą a osobnikiem dorosłym występuje stadium poczwarki, a larwa nie przypomina dorosłego owada ani wyglądem, ani trybem życia. Przy przeobrażeniu niezupełnym (hemimetabolia) poczwarki nie ma, a larwa jest podobna do dorosłego i zwykle żyje w tym samym środowisku.

Ta różnica ma bardzo praktyczne skutki w ogrodzie. Przy przeobrażeniu zupełnym larwa i dorosły mogą pełnić przeciwne role: gąsienica bielinka objada kapustę, a dorosły motyl odwiedza kwiaty. Larwa złotooka poluje na mszyce, choć dorosły owad żywi się nektarem i spadzią. Zwalczanie owada dorosłego często mija się z celem, bo szkody powoduje zupełnie inne stadium.

Ile gatunków owadów żyje w Polsce?

W Polsce stwierdzono od 27 do 34 tysięcy gatunków owadów, przy około 36 tysiącach wszystkich znanych z kraju gatunków zwierząt. Najpełniejsze zestawienie krajowe wymienia 26 579 gatunków zarejestrowanych, ale w kilku grupach szacunki są wyraźnie wyższe niż liczba dotąd potwierdzonych stanowisk – wśród błonkówek opisano z Polski około 6 tysięcy gatunków, a szacuje się znacznie ponad 8 tysięcy.

Rozbieżność nie wynika z niechlujstwa, tylko z tego, że w wielu rodzinach badania faunistyczne nadal trwają, a lista zmienia się z czterech powodów: przybywa gatunków wykazywanych po raz pierwszy, część wymiera lokalnie na skutek przekształceń siedlisk, pojawiają się gatunki obce, a rewizje taksonomiczne łączą lub rozdzielają dotychczasowe taksony. Nowe stanowiska i zmiany w systematyce ogłaszane są w krajowych czasopismach faunistycznych – materiały nawiązujące do ich tematyki zbieramy w dziale entomologia.

Które owady są w Polsce chronione?

Ochroną gatunkową objęto w Polsce 57 gatunków owadów, z czego 14 wymaga ochrony czynnej. Podstawą jest rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. Na liście znajdują się między innymi pachnica dębowa, kozioróg dębosz, nadobnica alpejska i sichrawa karpacka spośród chrząszczy oraz niepylak apollo, niepylak mnemozyna i modraszki spośród motyli.

W praktyce oznacza to zakaz zabijania, chwytania i przenoszenia okazów oraz niszczenia ich siedlisk. Jeśli podczas prac w ogrodzie albo przy wycince drzewa natrafisz na larwy w próchnowisku starego pnia, przerwij pracę i sprawdź gatunek, zanim usuniesz drewno – pachnica dębowa rozwija się właśnie w takich miejscach. Szerzej o gatunkach dziko żyjących piszemy w dziale przyroda Polski.

Owady pożyteczne i szkodniki – gdzie przebiega granica?

Granica nie przebiega między gatunkami, tylko między sytuacjami. Ten sam owad bywa sprzymierzeńcem i problemem w zależności od stadium rozwoju, liczebności i uprawy, na której się znalazł. Podział na „pożyteczne” i „szkodniki” jest wygodny, ale opisuje relację z człowiekiem, a nie właściwość zwierzęcia.

Skalę korzyści najlepiej pokazują dane o zapylaniu. W Unii Europejskiej blisko cztery piąte kwiatów polnych i upraw strefy umiarkowanej zależy w różnym stopniu od zapylania przez owady, a roczny wkład zapylaczy w europejskie rolnictwo oszacowano na około 15 miliardów euro. Zapylają nie tylko pszczoły: udział mają też trzmiele, pszczoły samotnice, bzygowate, motyle, ćmy i chrząszcze.

Jak rozpoznać owada krok po kroku?

Rozpoznawanie prowadzi się od cech ogólnych do szczegółowych, a nie od razu do nazwy gatunku. Cztery pierwsze kroki wystarczą, żeby ustalić rząd, do którego owad należy, a to najczęściej w zupełności rozstrzyga, czy zagraża on uprawie.

1. Policz odnóża. Sześć – owad, czytaj dalej. Osiem – pajęczak, a klucze entomologiczne nie mają tu zastosowania.
2. Policz pary skrzydeł. Jedna para z dwiema drobnymi buławkami za nią to muchówki. Dwie pary prowadzą do kolejnego kroku. Brak skrzydeł oznacza larwę albo bezskrzydłą formę, na przykład mszycę lub robotnicę mrówki.
3. Sprawdź, czym pokryte są skrzydła. Twarde pokrywy spotykające się w prostej linii to chrząszcze. Łuski ścierające się na palcach to motyle. Włoski to chruściki. Gęsta siateczka żyłek prowadzi do ważek albo siatkoskrzydłych.
4. Obejrzyj aparat gębowy i odnóża. Dziób przyłożony do spodu ciała to pluskwiaki. Wyraźnie skoczna trzecia para odnóży to prostoskrzydłe. Szczypce na końcu odwłoka to skorki.
5. Dopiero teraz sięgnij po klucz do gatunku. Na tym etapie potrzebne są cechy niewidoczne gołym okiem – użyłkowanie skrzydła, budowa czułków, szczegóły odnóży.

Piąty krok wymaga narzędzia, którym posługują się entomolodzy: klucza dychotomicznego, prowadzącego przez kolejne pary wykluczających się cech. Jak z niego korzystać i od czego zacząć, tłumaczymy w osobnym poradniku – klucz do oznaczania owadów.

Podsumowanie

Świat owadów wygląda na nieprzenikniony dopóty, dopóki próbujemy zacząć od nazwy gatunku. Kolejność jest odwrotna: najpierw liczba odnóży, potem skrzydła, potem aparat gębowy – i dopiero na końcu klucz do oznaczania. Ta ścieżka pozwala ustalić rząd w kilka minut, a nazwa rzędu zwykle wystarcza, żeby ocenić, czy owad w ogrodzie wymaga jakiejkolwiek reakcji. Przy 27-34 tysiącach krajowych gatunków to jedyne podejście, które daje się stosować w terenie.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie zwierzęta należą do owadów?

Do owadów należą wszystkie stawonogi mające trzy pary odnóży osadzonych na tułowiu i ciało podzielone na głowę, tułów i odwłok. Są to między innymi chrząszcze, motyle, muchówki, błonkówki, pluskwiaki, ważki i prostoskrzydłe. Nie należą do nich pająki, kleszcze i kosarze, które mają cztery pary odnóży, ani wije i stonogi murowe.

Czy owady to zwierzęta?

Tak, owady są zwierzętami. Należą do królestwa zwierząt, typu stawonogów, i tworzą w nim gromadę Insecta. Jest to zarazem najliczniejsza gatunkowo gromada zwierząt na Ziemi – liczba znanych gatunków owadów przewyższa liczbę wszystkich pozostałych opisanych gatunków zwierząt razem wziętych.

Jakie są przykłady owadów?

Najczęściej spotykane w Polsce owady to pszczoła miodna, trzmiel, biedronka, mrówka, komar, mucha domowa, osa, motyl bielinek, konik polny, ważka i biegacz. Do owadów zalicza się też mszyce, kornika drukarza i skorka pospolitego. Wszystkie mają sześć odnóży i ciało podzielone na trzy części.

Jaki owad żyje 1 dzień?

Potocznie mówi się tak o jętkach, nazywanych jętkami jednodniówkami, ale nazwa jest myląca. Dorosłe osobniki większości gatunków żyją kilka dni, a nawet tygodni, choć u gatunków o zsynchronizowanych masowych wylotach bywa to zaledwie kilka godzin. Rekordzistką jest samica amerykańskiej Dolania americana, która w postaci dorosłej żyje około pięciu minut. Krótki jest wyłącznie ostatni etap życia – larwy jętek rozwijają się w wodzie nawet kilka lat.

Jak inaczej nazwać owady?

Drugą polską nazwą owadów są insekty, a nazwa naukowa gromady to Insecta. W mowie potocznej używa się też słowa robaki, ale jest ono nieprecyzyjne, bo obejmuje również pająki, wije i larwy. Nauka zajmująca się owadami to entomologia.

Ile gatunków owadów żyje w Polsce?

Szacunki mieszczą się w przedziale od 27 do 34 tysięcy gatunków, a najpełniejsze krajowe zestawienie wymienia 26 579 gatunków zarejestrowanych. Dokładna liczba nie jest znana, ponieważ w wielu grupach badania faunistyczne wciąż trwają. Najliczniejsze rzędy to muchówki, chrząszcze, błonkówki i motyle.

Źródła

• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2016 poz. 2183) – wykaz gatunków objętych ochroną i zakres zakazów.
• Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, „Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów” – aktualne listy gatunków chronionych.
• Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, Lasy Państwowe, „Podręcznik najlepszych praktyk ochrony owadów” – liczebność entomofauny Polski i rola owadów w ekosystemach.
• T. Olbrycht, „Owady w parkach krajobrazowych Podkarpacia”, Zespół Parków Krajobrazowych w Przemyślu – zestawienie liczby gatunków w poszczególnych rzędach dla Polski i świata.
• Europejski Trybunał Obrachunkowy, sprawozdanie specjalne nr 15/2020 „Ochrona dzikich owadów zapylających w UE” – zależność upraw od zapylania i wartość usług zapylania.
• Serwis Nauka w Polsce, Polska Agencja Prasowa, wypowiedź dr Małgorzaty Kłonowskiej-Olejnik z Uniwersytetu Jagiellońskiego – biologia i długość życia jętek.
• Andrzejewski R., Weigle A. (red.), „Różnorodność biologiczna Polski” – całościowe zestawienie liczby zarejestrowanych gatunków.