Motyle (Lepidoptera) – gatunki, cykl życiowy i rozpoznawanie

W Polsce stwierdzono około 3200 gatunków motyli, ale tylko 164 z nich to motyle dzienne — te kolorowe, które siadają na kwiatach i trafiają na zdjęcia. Reszta lata wieczorem, nocą albo, wbrew nazwie, w pełnym słońcu. Ten przewodnik porządkuje rząd Lepidoptera: ile ich jest, jak przebiega rozwój, jak długo żyją i co decyduje o tym, czy pojawią się w Twoim ogrodzie.

Ile jest motyli i skąd wzięła się nazwa

Łacińska nazwa rzędu, Lepidoptera, znaczy dosłownie „łuskoskrzydłe”. Skrzydła motyli pokrywają drobne łuski ułożone dachówkowato jak dachówki na dachu — i to one, a nie sama błona skrzydła, odpowiadają za barwę i wzór. Starty łusek nie da się odtworzyć, dlatego motyl chwytany w palce zostaje z przetartymi, przezroczystymi plamami na skrzydłach.

Rząd liczy około 165 tysięcy opisanych gatunków i należy do największych wśród owadów. W Polsce stwierdzono około 3200 gatunków — i tu zaczyna się nieporozumienie. Motyli dziennych, czyli tych, które przeciętny człowiek nazwie motylem, jest u nas 164. To mniej więcej tyle, ile gatunków ptaków gniazduje w kraju, i zaledwie pięć procent krajowej lepidopterofauny.

Dzienne i nocne — podział, którego nie ma w systematyce

W klasyfikacji naukowej nie istnieje grupa „motyle nocne” przeciwstawiona „motylom dziennym”. Wszystkie należą do jednego rzędu, a podział jest wygodny, ale nieprecyzyjny — wiele ciem lata w ciągu dnia, i to niekoniecznie te niepozorne.

To, co potocznie nazywamy motylami dziennymi, w literaturze funkcjonuje jako buławkoczułkie (Rhopalocera). Nazwa wskazuje najpewniejszą cechę: końcowe człony czułków są zgrubiałe i tworzą buławkę albo maczugę. U ciem czułki bywają nitkowate, piłkowane albo pierzaste, ale buławki nie mają.

Druga wskazówka to sposób składania skrzydeł. Motyle dzienne najczęściej składają je pionowo nad ciałem, ćmy — dachówkowato albo płasko wzdłuż odwłoka. Reguła ma wyjątki w obie strony: powszelatkowate, zaliczane do dziennych, mają krępy tułów i szybki, nerwowy lot, przez co bywają brane za ćmy, a niektóre ćmy siedzą z rozłożonymi skrzydłami jak rusałki.

Cykl życiowy: cztery stadia, cztery różne zwierzęta

Motyle rozwijają się z przeobrażeniem zupełnym. To znaczy, że między larwą a postacią dorosłą nie ma podobieństwa — nie tylko wyglądem, ale i trybem życia, pokarmem i środowiskiem.

Kluczowa jest rola gąsienicy. To jedyne stadium, w którym motyl rośnie — dorosły owad ma już ostateczne rozmiary i nie powiększy się ani o milimetr. Gąsienica ma trzy pary odnóży tułowiowych, tak jak każdy owad, oraz posuwki na odwłoku, których owad dorosły nie ma. Kilkakrotnie zrzuca oskórek, bo sztywna okrywa ciała nie rośnie razem z nią.

Poczwarka jest nieruchoma i nie pobiera pokarmu. W środku dochodzi do przebudowy niemal całej budowy gąsienicy w ciało owada dorosłego. U motyli dziennych poczwarka najczęściej wisi odsłonięta, przyczepiona do rośliny; wiele ciem przepoczwarcza się w oprzędzie, w ściółce albo w glebie.

Zimuje zwykle jajo lub poczwarka, rzadziej gąsienica. Tylko nieliczne gatunki przetrwają zimę jako owady dorosłe — i to one potrafią pojawić się w pierwszy ciepły dzień marca, długo przed pierwszą wykluciem gąsienicy. Ten mechanizm opisujemy szerzej w przewodniku po owadach, bo dotyczy nie tylko motyli.

Jak długo żyje motyl

To jedno z najczęściej zadawanych pytań o motyle i jedno z najczęściej mylnie odpowiadanych, bo mieszają się w nim dwie różne rzeczy: długość życia owada dorosłego i długość całego cyklu rozwojowego. Poniższe wartości dotyczą stadium dorosłego.

Rusałka kratkowiec (Araschnia levana) żyje jako motyl około dwóch tygodni, bielinek kapustnik (Pieris brassicae) mniej więcej miesiąc, a paź królowej (Papilio machaon) do dwóch miesięcy. Rekordzistą wśród krajowych motyli dziennych jest latolistek cytrynek (Gonepteryx rhamni) — dożywa 10–11 miesięcy.

Ten rekord wymaga jednak gwiazdki. Latolistek spędza sporą część życia w diapauzie, owadzim odpowiedniku zimowego snu, przeczekując chłodne miesiące jako owad dorosły. Nie żyje więc dziesięć miesięcy aktywnie — po prostu jego zegar zatrzymuje się na zimę i rusza ponownie wiosną. To dlatego cytrynek bywa pierwszym motylem, jakiego widzimy w marcu.

Cały cykl rozwojowy trwa zwykle rok, ale bywa krótszy albo dłuższy. Część gatunków wydaje w sezonie dwa lub trzy pokolenia, inne potrzebują na rozwój dwóch, a nawet trzech lat.

Co jedzą motyle

Dieta zmienia się radykalnie razem ze stadium. Gąsienice są roślinożerne — zjadają liście, pąki, kwiaty, owoce albo wgryzają się w tkanki roślin. Właśnie dlatego roślina, na której siedzi gąsienica, jest cechą ułatwiającą oznaczenie gatunku niemal tak samo jak jej ubarwienie.

Owad dorosły ma zupełnie inny aparat gębowy. Jest nim ssawka, powstała z przekształconych żuwek zewnętrznych pierwszej pary szczęk i zwijana spiralnie w spoczynku; żuwaczki uległy redukcji. Takim narzędziem da się pobierać wyłącznie pokarm płynny: nektar kwiatowy, soki z przejrzałych owoców, spadź pozostawioną przez mszyce. Motyle siadają też na wilgotnej ziemi i na brzegach kałuż, żeby pobrać sole mineralne — zachowanie widoczne zwłaszcza u samców.

Jest wreszcie grupa gatunków, u których owad dorosły nie odżywia się wcale. Żyje z zapasów zgromadzonych przez gąsienicę, a jego jedynym zadaniem jest rozród. U takich motyli krótkie życie imago nie jest przypadkiem, tylko konsekwencją budowy.

Rodziny motyli dziennych

Krajowe motyle dzienne mieszczą się prawie w całości w pięciu rodzinach. Wyjątkiem jest wielena plamowstęg (Hamearis lucina), jedyny polski przedstawiciel swojej rodziny.

• Paziowate — największe i najbardziej okazałe, z ogonkami na tylnych skrzydłach. Należą tu paź królowej i objęty ochroną paź żeglarz.
• Bielinkowate — białe i żółte, z bielinkami i latolistkiem cytrynkiem. Kilka gatunków to szkodniki upraw kapustowatych.
• Rusałkowate — najbardziej zróżnicowana rodzina, z bogatymi wzorami skrzydeł. Cechą anatomiczną są zredukowane przednie odnóża, nieużywane do chodzenia. Wiele gatunków zimuje jako owady dorosłe.
• Modraszkowate — małe, często niebieskie u samców i brązowe u samic. Część gatunków jest związana z mrówkami, co czyni je wyjątkowo wrażliwymi na zmiany siedliska.
• Powszelatkowate (karłątkowate) — krępe, o szybkim locie, z buławką zakończoną haczykiem. Łączą cechy motyli dziennych i ciem.

Rozpoznawanie w terenie opiera się na zestawie cech, a nie na jednej. Metodę pracy od cechy widocznej do nazwy gatunku opisujemy w kluczu do rozpoznawania owadów, a podobną monografię innego rzędu znajdziesz w tekście o muchówkach.

Zwójkowate — najliczniejsza rodzina, o której nikt nie mówi

Jeżeli w Polsce żyje ponad trzy tysiące gatunków motyli, a dziennych jest tylko 164, to warto zapytać, gdzie jest reszta. Znaczna jej część to mikromotyle — gatunki o rozpiętości skrzydeł liczonej w milimetrach, oznaczane wyłącznie przez specjalistów. Największą i gospodarczo najważniejszą rodziną są wśród nich zwójkowate (Tortricidae).

Liczby robią wrażenie. Na świecie opisano blisko 10 900 gatunków zwójkowatych, sklasyfikowanych w ponad tysiącu rodzajów. Około 700 z nich ma znaczenie gospodarcze jako szkodniki roślin — to trzeci wynik wśród wszystkich rodzin motyli. W Polsce stwierdzono ponad 450 gatunków, o rozpiętości skrzydeł od 8 do 33 milimetrów.

Nazwa rodziny pochodzi od zachowania gąsienic: zwijają liść w rurkę i stabilizują go przędzą, tworząc sobie osłonięte schronienie, w którym żerują. Inne gatunki wgryzają się w pąki, pędy albo owoce. Ten skryty tryb życia sprawia, że zwalczanie zwójek jest trudniejsze niż zwalczanie szkodników żerujących na powierzchni liścia.

Rozpoznanie gatunku ma tu wymiar praktyczny, bo terminy zwalczania są dla poszczególnych zwójek różne, a jeden zabieg rzadko wystarcza. W sadownictwie stosuje się pułapki feromonowe do wyznaczenia terminu i progi zagrożenia zamiast opryskiwania „na wszelki wypadek”. Liczebność zwójek ograniczają też naturalni wrogowie — błonkówki z rodzin gąsienicznikowatych i męczelkowatych oraz ptaki. Podejście oparte na rozpoznaniu i metodach niechemicznych opisujemy w kompendium chorób i szkodników roślin, a zagrożenia dla drzewostanów w dziale poświęconym lasom i leśnictwu.

Zwójkowate są też przykładem grupy, którą polska entomologia opracowała na poziomie światowym. Monografie tej rodziny publikowane przez polskich lepidopterologów, w tym Józefa Razowskiego, do dziś służą jako podstawowe źródło oznaczania. O tym, jak działa ta dyscyplina, piszemy w tekście o entomologii.

Gatunki chronione

Część krajowych motyli objęto ochroną gatunkową. Należą do nich między innymi niepylak apollo, modraszek arion, modraszek telejus, przeplatka maturna, paź żeglarz i szlaczkoń torfowiec. Zakazy obejmują nie tylko zabijanie, ale też chwytanie i przetrzymywanie — w praktyce oznacza to, że zdjęcie jest bezpieczniejsze od siatki, a do oznaczenia gatunku i tak wystarcza.

Największym krajowym gatunkiem nie jest żaden z motyli dziennych, lecz ćma: zmierzchnica trupia główka, rozpoznawalna po rysunku na tułowiu przypominającym czaszkę.

Zagrożeniem dla motyli nie jest dziś przede wszystkim kolekcjonerstwo, tylko zanik siedlisk — zaorane miedze, osuszone torfowiska, koszone co dwa tygodnie trawniki i chemiczna ochrona upraw. Motyle łąkowe znikają razem z łąkami, tak samo jak opisywane przez nas rośliny chronione i gatunki z przewodnika po florze Polski, od których zależą ich gąsienice.

Jak przyciągnąć motyle do ogrodu

Tu tkwi najczęstszy błąd ogrodników. Sadzi się kwiaty nektarodajne, motyle przylatują na jeden przelot i znikają — bo nektar żywi owada dorosłego, ale gąsienica potrzebuje zupełnie innej rośliny. Bez rośliny żywicielskiej gatunek nie założy w ogrodzie kolejnego pokolenia.

• Pokrzywa. Kępa w słonecznym, osłoniętym rogu działki żywi gąsienice czterech gatunków rusałek: pawika, pokrzywnika, admirała i kratkowca. To najtańsza rzecz, jaką można zrobić dla motyli.
• Baldaszkowate. Koper, marchew albo kminek pozostawione do zakwitnięcia to warunek pojawienia się pazia królowej.
• Kruszyna i szakłak. Krzewy w żywopłocie, od których zależy latolistek cytrynek.
• Nieskoszony fragment trawnika. Komonica i koniczyny żywią modraszki, trawy — motyle łąkowe. Koszenie raz albo dwa razy w sezonie wystarcza.
• Nektar przez cały sezon. Wiosną zorzynek szuka rzeżuchy, latem rusałki lecą na budleję i jeżówkę, jesienią kluczowy jest rozchodnik okazały.

Praktyczne rozwiązania dla działki opisujemy w dziale ogród, a szerszy kontekst ograniczania chemii i zostawiania miejsca dzikiej przyrodzie — w tekście o ekologii i zrównoważonym rozwoju.

Podsumowanie

Motyle to rząd, który znamy od strony wyjątku: pięć procent gatunków przesłania pozostałe dziewięćdziesiąt pięć. Jeżeli z tego tekstu miałaby zostać jedna rzecz, niech to będzie rola gąsienicy. To ona rośnie, ona jest wybredna co do rośliny i to od niej zależy, czy motyl w ogóle się pojawi. Dorosły owad, ten kolorowy i fotogeniczny, jest ostatnim i zwykle najkrótszym rozdziałem tej historii.

Najczęściej zadawane pytania

Ile gatunków motyli żyje w Polsce?

Około 3200 gatunków z rzędu Lepidoptera, przy czym źródła podają wartości od 3168 wzwyż, w zależności od stanu inwentaryzacji. Motyli dziennych, czyli buławkoczułkich, jest wśród nich tylko 164 — mniej więcej pięć procent krajowej fauny motyli. Reszta to ćmy i mikromotyle, w tym ponad 450 gatunków samych zwójkowatych.

Ile żyje motyl?

Stadium dorosłe żyje zwykle od dwóch tygodni do dwóch miesięcy. Rusałka kratkowiec około dwóch tygodni, bielinek kapustnik mniej więcej miesiąc, paź królowej do dwóch miesięcy. Rekordzistą wśród krajowych motyli dziennych jest latolistek cytrynek, który dożywa 10–11 miesięcy, ale sporą część tego czasu spędza w diapauzie, czyli owadzim odpowiedniku zimowego snu. Cały cykl rozwojowy trwa zazwyczaj rok.

Co jedzą motyle?

Owady dorosłe pobierają wyłącznie pokarm płynny, bo ich aparatem gębowym jest zwijana ssawka: nektar kwiatowy, soki z przejrzałych owoców i spadź. Siadają też na wilgotnej ziemi, żeby pobrać sole mineralne. Część gatunków w postaci dorosłej nie odżywia się wcale i żyje z zapasów zgromadzonych przez gąsienicę. Gąsienice są roślinożerne i żerują na tkankach roślin.

Czym różni się motyl od ćmy?

Podział jest potoczny, nie taksonomiczny — wszystkie należą do rzędu Lepidoptera. Najpewniejszą cechą są czułki: u motyli dziennych zakończone wyraźnym zgrubieniem, czyli buławką, u ciem nitkowate, piłkowane albo pierzaste. Motyle dzienne najczęściej składają skrzydła pionowo nad ciałem, ćmy dachówkowato lub płasko. Nazwa „motyle nocne” jest myląca, bo wiele ciem lata za dnia.

Jak przebiega rozwój motyla?

Przez przeobrażenie zupełne, w czterech stadiach: jajo, gąsienica, poczwarka i owad dorosły. Gąsienica jest jedynym stadium, w którym owad rośnie, i kilkakrotnie zrzuca oskórek. Poczwarka jest nieruchoma i nie pobiera pokarmu — w jej wnętrzu dochodzi do przebudowy ciała. Zimuje zwykle jajo lub poczwarka, rzadziej gąsienica, a tylko nieliczne gatunki przetrwają zimę jako owady dorosłe.

Które motyle są w Polsce chronione?

Ochroną gatunkową objęto między innymi niepylaka apollo, modraszka ariona, modraszka telejusa, przeplatkę maturnę, pazia żeglarza i szlaczkonia torfowca. Zakazy dotyczą nie tylko zabijania, ale również chwytania i przetrzymywania. Do oznaczenia gatunku wystarcza zdjęcie, najlepiej pokazujące spód skrzydeł.

Co to są zwójkowate?

To najliczniejsza rodzina motyli w Polsce — ponad 450 gatunków o rozpiętości skrzydeł od 8 do 33 milimetrów. Nazwa pochodzi od zachowania gąsienic, które zwijają liść w rurkę i spajają go przędzą. Na świecie opisano blisko 10 900 gatunków zwójkowatych, z czego około 700 ma znaczenie gospodarcze jako szkodniki. Należy do nich owocówka jabłkóweczka, sprawczyni robaczywych jabłek.

Jak przyciągnąć motyle do ogrodu?

Same kwiaty nektarodajne nie wystarczą — trzeba zapewnić rośliny żywicielskie dla gąsienic. Kępa pokrzywy żywi cztery gatunki rusałek, koper i marchew pozostawione do zakwitnięcia są warunkiem pojawienia się pazia królowej, kruszyna i szakłak żywią latolistka cytrynka, a nieskoszony fragment trawnika z komonicą i koniczynami — modraszki. Nektar warto zapewnić przez cały sezon, od wiosennej rzeżuchy po jesienny rozchodnik.

Źródła

• Marcin Sielezniew, Izabela Dziekańska — „Motyle dzienne” (Multico, 2010): liczebność krajowej lepidopterofauny i udział motyli dziennych.
• Jarosław Buszko, Janusz Masłowski — „Motyle dzienne Polski” (Koliber, 2008); krajowa lista 164 gatunków Rhopalocera.
• Opracowania lepidopterologiczne dotyczące budowy ssawki, stadiów rozwojowych i cech rodzin motyli dziennych.
• Monografie rodziny Tortricidae oraz dane o liczbie gatunków i ich znaczeniu gospodarczym; prace polskich lepidopterologów, w tym Józefa Razowskiego.
• Materiały doradztwa sadowniczego dotyczące zwójek liściowych i owocówek — progi zagrożenia, pułapki feromonowe, naturalni wrogowie.
• Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt — lista chronionych gatunków motyli.