Owoce leśne to drugi, obok grzybów, zbiór, po który idziemy do lasu – i objęty tymi samymi przepisami. Czarne jagody, jeżyny, maliny czy żurawina kuszą smakiem i witaminami, a ich zbieranie to jedna z przyjemności sezonu. Problem w tym, że w tym samym runie dojrzewają też owoce trujące, czasem śmiertelnie, a wyglądają równie apetycznie. Dlatego zaczynamy od gatunków jadalnych, ale najwięcej miejsca poświęcamy temu, czego nie wolno wkładać do ust – zwłaszcza gdy idziemy do lasu z dzieckiem.
Zasada, która obowiązuje w całym tekście, jest ta sama co przy grzybach: jemy tylko te owoce, które znamy na pewno. Wątpisz – zostaw.
Jadalne owoce leśne – co zbierać
Najczęściej zbieranych, pewnych gatunków jest kilka i warto je dobrze poznać:
- Czarna jagoda (borówka czarna) – najważniejsza z leśnych jagód. Drobne, granatowo-czarne owoce barwią usta i palce na fioletowo, rosną na niskich krzewinkach w borach i lasach. To ona kryje się pod hasłem „jagody leśne”.
- Borówka brusznica – czerwone, błyszczące, kwaśno-gorzkawe owoce dojrzewające jesienią. Świetna na przetwory i klasyczny sos do mięs.
- Żurawina – drobne, bardzo kwaśne czerwone owoce z torfowisk i mokradeł, zbierane jesienią, głównie na przetwory.
- Jeżyna – czarne owoce na kolczastych pędach, rosnące na obrzeżach lasów i zrębach; dojrzewają od sierpnia.
- Malina właściwa – aromatyczne, czerwone owoce ze zrębów i widnych obrzeży, wcześniejsze od jeżyn.
- Poziomka pospolita – drobne, intensywnie pachnące czerwone owoce z polan i przydroży. Rośnie nisko przy ziemi, więc szczególnie ją trzeba umyć.
Osobną grupę stanowią owoce, które są jadalne dopiero po obróbce. Czarny bez trzeba ugotować – surowe owoce (i cała zielona część rośliny) wywołują nudności i wymioty, ale przetworzone dają znakomity sok i syrop. Podobnie owoce jarzębiny są surowe gorzkie i mdłe; nadają się na nalewki i konfitury po przymrozkach lub ugotowaniu. Na przetwory zbiera się też cierpkie owoce tarniny, bogate w witaminę C owoce dzikiej róży oraz głóg. Więcej o dziko rosnącej florze Polski piszemy w osobnym opracowaniu.
Kiedy zbierać owoce leśne – kalendarz
Owoce leśne dojrzewają kolejno przez całe lato i jesień, więc sezon jest długi. Poniższy kalendarz pokazuje orientacyjne terminy – jak zawsze w przyrodzie, zależą od pogody i regionu.
Sezon otwierają poziomki i maliny w czerwcu, w lipcu dochodzi czarna jagoda, w sierpniu jeżyny i borówka brusznica, a jesień należy do żurawiny, dzikiej róży i tarniny zbieranej po pierwszych przymrozkach. Publikując ten poradnik pod koniec lipca, jesteśmy w samym środku sezonu jagodowego.
Trujące owoce leśne – czego nie zbierać
To najważniejsza część tego przewodnika. W polskich lasach rośnie około 350 gatunków roślin trujących, a część z nich wytwarza owoce łudząco podobne do jadalnych. Kilka z nich potrafi zabić, a dzieci są na te trucizny znacznie wrażliwsze niż dorośli.
Najgroźniejszy jest pokrzyk wilcza jagoda – jego czarne, błyszczące jagody wielkości wiśni wyglądają wyjątkowo smakowicie, a zawierają atropinę; już kilka owoców może doprowadzić do śmiertelnego zatrucia. Równie niebezpieczny jest wawrzynek wilczełyko, którego czerwone owoce osadzone są wprost na gałązce – zjedzenie kilkunastu bywa śmiertelne. Podstępny jest cis pospolity: jego czerwona, słodka osnówka jest wprawdzie nietrująca, ale ukryte w niej nasiono, a także igły i cała reszta rośliny zawierają zabójczą taksynę, dlatego cisa po prostu się nie zbiera. Do tego dochodzą czerwone, podłużne jagody psianki słodkogórz, czerwono-pomarańczowe owoce konwalii majowej, czarne owoce silnie przeczyszczającej kruszyny oraz pojedyncza czarna jagoda czworolistu pospolitego, wyrastająca pośrodku okółka czterech liści. Część z tych roślin – jak wilcza jagoda, wawrzynek czy konwalia – jest w Polsce objęta ochroną gatunkową, więc i z tego powodu się ich nie rusza.
Zasady zbioru i bezpieczeństwo
Zbieraj i jedz wyłącznie owoce, które rozpoznajesz na 100 procent. Oceniaj całą roślinę – liście, pokrój, sposób osadzenia owoców – a nie sam kolor jagody. Jeśli masz choćby cień wątpliwości, zostaw owoc w lesie.
Druga zasada dotyczy higieny. Owoce leśne trzeba myć przed jedzeniem, bo niemyte grożą bąblowicą – groźną chorobą pasożytniczą wywoływaną przez tasiemca, którego jaja trafiają na runo z odchodów lisów. Dotyczy to zwłaszcza owoców rosnących nisko przy ziemi, jak poziomki. Parzenie i gotowanie niszczą pasożyta, natomiast domowe mrożenie nie zawsze, więc owoce jedzone na surowo warto dokładnie umyć.
Jeśli idziesz do lasu z dzieckiem, naucz je prostej zasady: nie wkładamy do ust żadnego owocu bez zgody dorosłego. To ona najskuteczniej chroni przed przypadkowym zjedzeniem trującej jagody. Pamiętaj też, że owoce leśne, tak jak grzyby, zbieramy na tych samych zasadach obowiązujących w lesie – w lasach państwowych bezpłatnie i na własne potrzeby, ale w parkach narodowych i rezerwatach zbiór jest zakazany. Warto też omijać owoce rosnące przy ruchliwych drogach, bo kumulują zanieczyszczenia. Cały temat runa uzupełnia nasz przewodnik po polskim lesie.
Owoce leśne – karta zbieracza (PDF do druku)
Jadalne owoce runa z terminami zbioru, owoce trujące i zasady bezpieczeństwa na jednej stronie. Wydrukuj i weź do lasu.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie owoce leśne są jadalne?
Najczęściej zbierane to czarna jagoda (borówka czarna), borówka brusznica, żurawina, jeżyna, malina i poziomka. Na przetwory zbiera się też czarny bez, dziką różę, tarninę i jarzębinę – te ostatnie dopiero po obróbce.
Jak odróżnić jadalne owoce leśne od trujących?
Nie ma jednej prostej reguły opartej na kolorze – zarówno owoce jadalne, jak i trujące bywają czerwone lub czarne. Trzeba znać konkretne gatunki i oceniać całą roślinę. Jeśli nie masz pewności, nie zbieraj.
Kiedy zbierać jagody leśne?
Czarna jagoda dojrzewa od lipca, jeżyna od sierpnia, a żurawina i borówka brusznica jesienią. Poziomki i maliny są najwcześniejsze, już od czerwca.
Czy trzeba myć owoce leśne?
Tak. Niemyte owoce runa grożą bąblowicą – chorobą pasożytniczą przenoszoną przez lisy. Owoce jedzone na surowo trzeba dokładnie umyć, a parzenie i gotowanie niszczą pasożyta.
Jakie owoce leśne są trujące?
Między innymi pokrzyk wilcza jagoda, wawrzynek wilczełyko, cis, psianka słodkogórz, konwalia majowa, kruszyna i czworolist. Kilka z nich jest śmiertelnie trujących.
Czy dzieci mogą zbierać owoce leśne?
Tak, ale zawsze pod opieką dorosłego. Dzieci są wrażliwsze na trucizny, dlatego trzeba je nauczyć, że nie wkładają do ust żadnego owocu bez zgody dorosłego.
Źródła
- Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach – zasada powszechnego korzystania z lasu
- Państwowa Inspekcja Sanitarna oraz Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – profilaktyka bąblowicy i bezpieczeństwo owoców runa
- Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – materiały o runie leśnym i jego zbiorze
- Opracowania botaniczne i przewodniki – rozpoznawanie owoców jadalnych i roślin trujących
- Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej roślin