Porosty to jedne z najbardziej niezwykłych organizmów w przyrodzie – i chyba najczęściej mylone. Bierze się je za mchy, choć nie są ani roślinami, ani nawet pojedynczym organizmem. Najsłynniejszy z nich, chrobotek, sprzedawany bywa jako „mech chrobotek”, mimo że mchem nie jest. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym naprawdę są porosty, jak rozpoznać ich formy, dlaczego są żywym wskaźnikiem czystości powietrza i czym różnią się od mchów.
Czym są porosty
Porost nie jest jednym organizmem, lecz zespoleniem dwóch: grzyba oraz glonu lub sinicy. To klasyczny przykład symbiozy – grzyb tworzy ochronne ciało, zwane plechą, i pobiera wodę oraz sole mineralne, a glon lub sinica dostarcza cukry powstałe w fotosyntezie. Dzięki temu porosty są samożywne i potrafią rosnąć tam, gdzie nie poradzi sobie żadna roślina: na nagiej skale, murze czy korze drzewa. Rosną bardzo wolno, za to są długowieczne, a jako organizmy pionierskie jako pierwsze zasiedlają jałowe podłoża, przygotowując je pod inne życie. Współtworzące niektóre porosty sinice potrafią przy tym wiązać azot z powietrza.
Formy porostów – jak je rozpoznać
Porosty rozpoznaje się przede wszystkim po kształcie plechy. Wyróżnia się trzy podstawowe formy, a od nich zależy też wrażliwość porostu na zanieczyszczenia.
Porosty skorupiaste przylegają do podłoża tak ściśle, że nie da się ich oderwać bez fragmentu skały czy kory – to one najczęściej pokrywają kamienie i mury, jak wzorzec geograficzny. Porosty listkowate mają plechę płatowatą, przypominającą pofałdowany na brzegach liść luźno przyczepiony do podłoża; należą do nich pospolite pustułki i tarczownice. Porosty krzaczkowate tworzą wzniesione lub zwisające krzaczki i nici – w tej grupie są chrobotki oraz brodaczki. To właśnie forma krzaczkowata jest najbardziej wrażliwa na zanieczyszczenia, a skorupiasta najbardziej odporna.
Chrobotek – porost, nie mech
Chrobotek to najbardziej znany polski porost, a zarazem źródło najczęstszej pomyłki. W sklepach z materiałami dekoracyjnymi i we florystyce sprzedaje się go jako „mech chrobotek”, tymczasem chrobotek jest porostem krzaczkowatym, a nie mchem. Chrobotek reniferowy tworzy w borach sosnowych rozległe, szarozielone, sprężyste dywany i jest podstawowym pokarmem reniferów, stąd jego nazwa. W dekoracji wykorzystuje się go w formie utrwalonej, na przykład na ściany zielone i obrazy roślinne, bo zachowuje wtedy miękkość bez podlewania.
Warto jednak wiedzieć, że część chrobotków jest w Polsce objęta ochroną, dlatego nie zbiera się ich samodzielnie w lesie bez zezwolenia – materiał do dekoracji pochodzi z upraw i legalnych źródeł. Chrobotki rosną powoli, więc ich dzikie pozyskiwanie łatwo mogłoby zniszczyć całe stanowiska.
Porosty jako wskaźnik czystości powietrza
Największą przyrodniczą wartością porostów jest ich wrażliwość na zanieczyszczenia – zwłaszcza na dwutlenek siarki. Ponieważ porosty pobierają wodę i składniki wprost z powietrza, reagują na jego jakość, dlatego wykorzystuje się je jako naturalne bioindykatory.
Służy do tego skala porostowa, w której wyróżnia się siedem stref. Strefa pierwsza to tak zwana pustynia porostowa – miejsca, gdzie z powodu silnego zanieczyszczenia porostów w ogóle nie ma, a na korze widać co najwyżej zielone naloty glonów. Tam, gdzie powietrze jest nieco lepsze, pojawiają się odporne porosty skorupiaste, następnie listkowate pustułki, aż wreszcie w strefie siódmej, przy najczystszym powietrzu, na gałęziach zwisają krzaczkowate brodaczki. Zasada jest prosta: im wrażliwszy porost rośnie w danym miejscu, tym czystsze jest powietrze. Więcej o wpływie zanieczyszczeń na przyrodę piszemy w tekście o czystości powietrza i środowisku.
Porosty na drzewach – czy szkodzą?
Porosty często pokrywają pnie i gałęzie, co budzi obawy, że pasożytują na drzewach. To nieporozumienie – dla porostu kora jest jedynie podłożem, miejscem do zaczepienia, a nie źródłem pokarmu; porost nie wnika w tkanki drzewa i mu nie szkodzi. Na korze najłatwiej znaleźć listkowate pustułki i tarczownice oraz pomarańczowy złotorost. Obecność niektórych gatunków, jak granicznik płucnik, jest wręcz dobrym znakiem – świadczy o starym, naturalnym lesie o czystym powietrzu. Które drzewa najczęściej goszczą porosty, opisujemy w przewodniku po drzewach liściastych.
Porosty a mchy – jak je odróżnić
Skoro porosty tak często myli się z mchami, warto wiedzieć, co je różni. Mchy to prawdziwe rośliny – mają drobne łodyżki i listki, przytwierdzają się chwytnikami i rozmnażają zarodnikami dojrzewającymi w zarodniach na cienkich szczecinkach. Porost takich części nie ma; jego ciałem jest plecha, a „w środku” kryje się grzyb z glonem. W polskich lasach pospolite są mchy właściwe, takie jak rokietnik pospolity, płonnik czy gajnik lśniący, a na torfowiskach – torfowce, które magazynują ogromne ilości wody. Mchy, podobnie jak porosty, są ważnym elementem runa i mikroświata lasu.
Ochrona i znaczenie porostów
Porosty pełnią w przyrodzie wiele ról: są pionierami tworzącymi glebę, pokarmem i schronieniem dla zwierząt, a dzięki wytwarzanym kwasom porostowym bywają wykorzystywane w medycynie i przemyśle. Część gatunków – w tym granicznik płucnik, brodaczki i niektóre chrobotki – jest w Polsce objęta ochroną, o czym więcej w opracowaniu o gatunkach objętych ochroną. Chroniąc porosty, chronimy też jakość powietrza i dobrą kondycję lasu, bo ich obecność najlepiej świadczy o zdrowym środowisku – także w borach sosnowych i lasach, gdzie rosną najliczniej. Porosty to również ciekawy fragment przeglądu polskiej flory i przyrody.
Porosty – przewodnik (PDF do druku)
Czym są porosty, ich formy, skala porostowa i prawda o chrobotku na jednej stronie. Wydrukuj i weź na spacer.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są porosty?
Porosty to organizmy powstałe z symbiozy grzyba z glonem lub sinicą. Grzyb tworzy plechę i pobiera wodę oraz sole mineralne, a glon dostarcza cukry z fotosyntezy. Nie są to rośliny.
Czym różni się porost od mchu?
Mech jest rośliną z drobnymi łodyżkami i listkami, rozmnażającą się zarodnikami. Porost nie ma takich części – jego ciałem jest plecha, a w środku kryje się grzyb z glonem.
Czy chrobotek to mech?
Nie. Chrobotek jest porostem krzaczkowatym, mimo że w handlu bywa sprzedawany jako „mech chrobotek”. Chrobotek reniferowy rośnie w borach i jest pokarmem reniferów.
Co to jest skala porostowa?
To siedmiostopniowa skala oceny czystości powietrza na podstawie występujących porostów. Strefa pierwsza oznacza powietrze silnie zanieczyszczone (brak porostów), a siódma najczystsze (brodaczki).
Czy porosty na drzewach szkodzą?
Nie. Dla porostu kora jest tylko podłożem do zaczepienia, a nie źródłem pokarmu – porost nie wnika w tkanki drzewa i mu nie szkodzi.
Czy porosty są chronione?
Część gatunków tak, między innymi granicznik płucnik, brodaczki i niektóre chrobotki. Nie zbiera się ich samodzielnie w lesie bez zezwolenia.
Źródła
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (zpe.gov.pl) – budowa porostów, formy plechy i skala porostowa
- Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – porosty jako bioindykatory i gatunki chronione
- Rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (porosty) i roślin
- Opracowania botaniczne i lichenologiczne – rozpoznawanie porostów i mchów