Drzewa liściaste tworzą trzon polskich lasów – od dąbrów i buczyn po nadrzeczne łęgi. Rozpoznawanie ich to podstawowa umiejętność każdego, kto lubi las, a wbrew pozorom nie jest trudne: wystarczy nauczyć się czytać trzy tropy – kształt liścia, owoc lub nasiono oraz korę. W tym przewodniku pokazujemy, jak rozpoznać najczęstsze rodzime gatunki, jak łączą się one z grzybami i które drzewa są w Polsce chronione. Skupiamy się na drzewach dziko rosnących i leśnych, a nie na gatunkach ozdobnych do ogrodu.
Drzewa liściaste a iglaste – podstawowa różnica
Najprostszy podział drzew opiera się na liściach. Drzewa liściaste mają płaskie blaszki liściowe i zdecydowana większość zrzuca je jesienią, przechodząc zimę w stanie spoczynku. Drzewa iglaste mają za to igły, są zwykle zimozielone i zawiązują nasiona w szyszkach. To rozróżnienie, choć szkolne, jest naprawdę użyteczne w terenie – od niego zaczyna się każde rozpoznanie.
Rozpoznawanie drzew po liściach
Kształt liścia to najszybszy trop. Zwróć uwagę na to, czy liść jest pojedynczy, czy złożony z listków, jaki ma brzeg (gładki, piłkowany, falisty) i jak jest osadzony na gałązce.
Liść dłoniasty, z klapami rozchodzącymi się jak palce dłoni, ma klon – jawor, klon zwyczajny i polny; podobny, dłoniastozłożony liść nosi sadzony w parkach kasztanowiec. Liść pierzasty, złożony z listków osadzonych wzdłuż wspólnej osi, mają jesion (o charakterystycznych czarnych pąkach) oraz jarząb pospolity, czyli jarzębina. Pojedynczy liść z zaokrąglonymi klapami to znak rozpoznawczy dębu. Liść sercowaty ma lipa, a jajowaty i ząbkowany – buk (o falistym brzegu), grab (podwójnie piłkowany) i olsza (ze ściętym szczytem). Drobne, niemal romboidalne listki na zwisających gałązkach to z kolei brzoza.
Gatunki drzew liściastych w Polsce
Kilka gatunków tworzy większość naszych lasów liściastych i mieszanych. Warto poznać je bliżej:
- Dąb – szypułkowy i bezszypułkowy, długowieczny olbrzym o klapowanych liściach i żołędziach, z grubą, spękaną korą. To najczęstszy bohater rejestrów pomników przyrody.
- Buk zwyczajny – o gładkiej, srebrzystoszarej korze i jajowatych liściach z falistym brzegiem; jego owoce, bukiew, kryją się w kolczastych okrywach. Tworzy cieniste buczyny.
- Brzoza brodawkowata – rozpoznawalna po białej, łuszczącej się korze i drobnych liściach; gatunek pionierski, szybko zasiedlający otwarte tereny.
- Klon – jawor, klon zwyczajny i polny, o dłoniastych liściach i skrzydlakach zwanych noskami; jesienią przebarwia się na żółto i czerwono.
- Lipa – drobnolistna i szerokolistna, o sercowatych liściach i pachnących, miododajnych kwiatach; sadzona w alejach, często osiąga rozmiary pomnikowe.
- Jesion wyniosły – o pierzastych liściach i czarnych pąkach, rosnący w wilgotnych łęgach i lasach.
- Grab pospolity – z jajowatymi, podwójnie piłkowanymi liśćmi i charakterystycznym, żłobionym „muskularnym” pniem.
- Olsza czarna – drzewo terenów podmokłych, o liściach ze ściętym szczytem i drewniejących szyszeczkach; wiąże azot z powietrza, użyźniając glebę.
- Wierzba i topola – w tym drżąca osika, o liściach szeleszczących na wietrze; gatunki nadwodne i pionierskie, rozmnażające się przez kotki.
To jedynie najczęstsze drzewa – pełny przegląd rodzimych roślin znajdziesz w naszym przeglądzie flory Polski, a bogate kolekcje drzew z całego świata prezentujemy przy okazji ogrodu dendrologicznego.
Rozpoznawanie po owocach i nasionach
Jesienią, a często i zimą, pewniejszym tropem od liści bywają owoce i nasiona. Wiele z nich jest tak charakterystycznych, że jednoznacznie wskazują gatunek.
Żołądź to oczywiście dąb, a sklejone parami skrzydlaki – klon. Trójgraniaste orzeszki bukwi ukryte w kolczastej okrywie zdradzają buka, a drobny orzeszek zawieszony pod skrzydełkowatą podsadką – lipę. Zwisające kotki, czyli bazie, mają brzoza, wierzba i topola. Małe, drewniejące szyszeczki to znak olszy rosnącej nad wodą, a orzeszek osadzony w listkowatej, trójklapowej okrywie – grabu.
Drzewa i grzyby – mikoryza
Drzewa liściaste nie rosną w pojedynkę – żyją w ścisłej symbiozie z grzybami, zwanej mikoryzą. Grzybnia oplata korzenie drzewa i wymienia się z nim składnikami: drzewo oddaje cukry powstałe w liściach, a w zamian otrzymuje wodę i sole mineralne, które grzybnia pobiera z gleby znacznie skuteczniej niż same korzenie. Dlatego wiele jadalnych grzybów wiąże się z konkretnymi drzewami – prawdziwki i inne grzyby rosną pod dębami, bukami i sosnami, a koźlarze pod brzozami. Ta zależność sprawia, że kondycja lasu liściastego i grzybów zależy od siebie nawzajem.
Drzewa pod ochroną i pomniki przyrody
Najstarsze i najokazalsze drzewa obejmuje się w Polsce ochroną jako pomniki przyrody. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody pomnikiem może zostać sędziwy, okazały twór przyrody wyróżniający się wśród innych – najczęściej wiekowe drzewo, uznane za pomnik uchwałą rady gminy, głównie na podstawie obwodu pnia. W Polsce jest ich około 35 tysięcy, a zdecydowaną większość – blisko 27 tysięcy – stanowią okazy rodzimych drzew: dębów, lip, klonów i jesionów. Takiego drzewa nie wolno niszczyć ani wycinać bez zezwolenia.
Osobną formą jest ochrona gatunkowa, obejmująca całe gatunki niezależnie od wieku. Wśród drzew objęto nią między innymi rzadką brzozę ojcowską, jarząb szwedzki oraz cis pospolity. Więcej o zasadach ochrony piszemy w opracowaniu o roślinach i drzewach chronionych, a o siedliskach leśnych – w przewodniku po lasach mieszanych i liściastych.
Drzewa liściaste – klucz kieszonkowy (PDF do druku)
Najczęstsze drzewa liściaste z rozpoznawaniem po liściu, owocu i korze na jednej stronie. Wydrukuj i weź na spacer.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są drzewa liściaste w Polsce?
Najczęstsze to dąb, buk, brzoza, klon, lipa, jesion, grab, olsza oraz wierzby i topole. Tworzą one większość polskich lasów liściastych i mieszanych.
Jak rozpoznać drzewo po liściu?
Zwróć uwagę na kształt liścia: dłoniasty ma klon, pierzasty jesion i jarzębina, klapowany dąb, sercowaty lipa, a drobny i romboidalny brzoza. Pomaga też brzeg liścia i sposób osadzenia na gałązce.
Czym różnią się drzewa liściaste od iglastych?
Liściaste mają płaskie liście i większość zrzuca je jesienią, a nasiona zawiązują w owocach. Iglaste mają igły, są zwykle zimozielone i tworzą szyszki.
Po czym poznać dąb, buk i brzozę?
Dąb ma klapowane liście i żołędzie, buk gładką szarą korę i bukiew w kolczastej okrywie, a brzoza białą, łuszczącą się korę i drobne liście.
Co to jest pomnik przyrody?
To forma ochrony pojedynczych, sędziwych i okazałych tworów przyrody, najczęściej wiekowych drzew. Ustanawia go uchwałą rada gminy, głównie na podstawie obwodu pnia, a takiego drzewa nie wolno niszczyć.
Które drzewa są w Polsce chronione?
Ochroną gatunkową objęto między innymi brzozę ojcowską, jarząb szwedzki i cis pospolity. Ponadto najstarsze okazy pospolitych drzew, jak dęby czy lipy, chroni się jako pomniki przyrody.
Źródła
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody – pomniki przyrody i ochrona gatunkowa
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody za pomniki przyrody
- Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – dane o pomnikach przyrody i lasach liściastych
- Opracowania botaniczne i dendrologiczne – cechy rozpoznawcze rodzimych gatunków drzew
- Główny Urząd Statystyczny – statystyka form ochrony przyrody w Polsce