Las to nie tylko drzewa i grzyby – tętni w nim życie, którego na co dzień prawie nie widać. Największą ciekawość, zwłaszcza u dzieci, budzą ssaki: dzik, sarna, jeleń czy lis. W tym przewodniku przedstawiamy najczęstsze zwierzęta polskiego lasu, pokazujemy, jak rozpoznawać je po tropach, i wyjaśniamy, co robić przy spotkaniu z dzikim zwierzęciem oraz które gatunki są chronione. Najwięcej miejsca poświęcamy ssakom, bo to o nie pyta się najczęściej.
Ssaki polskiego lasu
Polskie lasy zamieszkuje kilkadziesiąt gatunków ssaków – od popularnych zwierząt łownych po rzadkie drapieżniki. Oto te, które spotkasz lub wytropisz najczęściej:
- Dzik – wszystkożerny, krępy, z charakterystycznym ryjem, którym rozkopuje ściółkę w poszukiwaniu pokarmu. Żyje w watahach, prowadzonych przez doświadczoną lochę.
- Sarna – najmniejszy z naszych jeleniowatych, latem ruda, zimą szara; często myląca z „żoną jelenia”, choć to osobny gatunek.
- Jeleń szlachetny – dużo większy od sarny, a jesienią daje o sobie znać donośnym rykiem godowym; samce noszą rozłożyste poroże.
- Łoś – największy z jeleniowatych, o łopatowatym porożu, związany z terenami podmokłymi; jego populacja rośnie.
- Lis – rudy drapieżnik z puszystą kitą, sprytny i wszędobylski, spotykany także na obrzeżach miast.
- Borsuk – masywny, z czarno-białymi pasami na głowie; kopie rozbudowane, wielopokoleniowe nory.
- Kuna leśna – zwinny, nadrzewny drapieżnik o kremowej plamie na piersi.
- Wilk i ryś – nasze największe dzikie drapieżniki, oba objęte ścisłą ochroną i rzadko widywane; ryś zdradza się pędzelkami na uszach i krótkim ogonem.
- Wiewiórka, jeż i zając – drobne, pospolite ssaki, które najłatwiej zobaczyć podczas spaceru.
Zwierzęta te są częścią tej samej sieci zależności co rośliny polskich lasów i owady – jedne od drugich zależą.
Tropy zwierząt – jak je rozpoznać
Zwykle nie widzimy samych zwierząt, tylko ślady ich obecności. Tropy, czyli odciski łap, to najlepszy sposób, by dowiedzieć się, kto tędy przeszedł – a rozpoznawanie ich działa świetnie zwłaszcza zimą, na śniegu.
Trop dzika tworzą dwie szerokie racice, a z tyłu odciskają się dwie racice dodatkowe, tak zwane szpile. Sarna i jeleń zostawiają dwie wąskie racice w kształcie serca, przy czym trop jelenia jest znacznie większy. Ślady lisa przypominają psie, ale układają się w jedną linię – to charakterystyczne „sznurowanie”. Zając zdradza się nietypowym układem skoku, w którym długie tylne łapy odbijają się przed krótszymi przednimi. Trop wilka jest wyraźnie większy niż lisa czy psa i również prowadzi w równej linii, a borsuk zostawia szeroki odcisk pięciu palców zakończonych długimi pazurami.
Ptaki i inne zwierzęta lasu
Ssaki to tylko część leśnej fauny. Wśród ptaków najłatwiej rozpoznać dzięcioła, zdradzającego się bębnieniem w pień, sowy takie jak puszczyk, hałaśliwą sójkę pełniącą rolę leśnego strażnika oraz krążące nad lasem myszołowy. Świat gadów i płazów reprezentują zaskroniec z żółtymi plamami za głową, beznoga jaszczurka zwana padalcem, zwinka, a także salamandra plamista i ropucha. Osobno warto wspomnieć żmiję zygzakowatą – jedynego jadowitego węża w Polsce, o czym więcej w części o bezpieczeństwie. Nie zapominajmy też o owadach, które stanowią najliczniejszą grupę mieszkańców lasu.
Co robić przy spotkaniu z dzikim zwierzęciem
Dzikie zwierzęta zwykle unikają człowieka, a spotkania kończą się bez problemu, jeśli zachowamy kilka prostych zasad. Warto je znać, zwłaszcza wybierając się do lasu z dziećmi.
Największy respekt budzi dzik, szczególnie locha prowadząca warchlaki. Nie należy się do niego zbliżać ani go dokarmiać – wystarczy spokojnie się wycofać, nie biegnąc i nie robiąc gwałtownych ruchów. Osobną uwagę trzeba poświęcić żmii zygzakowatej, jedynemu jadowitemu wężowi w Polsce, którego poznasz po ciemnym zygzaku na grzbiecie. Żmija nie atakuje bez powodu i ostrzega syczeniem; wystarczy zachować metr dystansu i jej nie drażnić. Jeśli mimo to dojdzie do ukąszenia, najważniejsze jest zachowanie spokoju – jad nie działa natychmiast. Należy unieruchomić ukąszoną kończynę, zdjąć obcisłe rzeczy i biżuterię oraz jak najszybciej wezwać pomoc pod numerem 112. Nie wolno wysysać jadu, nacinać rany, przypalać jej ani zakładać opaski uciskowej – takie działania tylko szkodzą.
Pamiętaj też o mniej oczywistych zagrożeniach. Kleszcze przenoszą boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu, dlatego warto zakrywać skórę, po spacerze sprawdzać ciało i szybko usuwać wkłute kleszcze pęsetą – to samo dotyczy wypraw po owoce leśne. Padłych oraz dziwnie zachowujących się zwierząt nie wolno dotykać, bo mogą przenosić wściekliznę (lisy, nietoperze) lub afrykański pomór świń (dziki); takie znaleziska zgłasza się leśnikom albo gminie. I najważniejsza zasada na co dzień: nie dokarmiamy dzikich zwierząt, bo tracą wtedy naturalny lęk i uczą się podchodzić do ludzi.
Zwierzęta chronione w Polsce
Znaczna część leśnych zwierząt podlega ochronie. Ochroną ścisłą objęto między innymi wilka, rysia, żubra, niedźwiedzia i wszystkie nietoperze, a częściową – bobra i wydrę. Żubr i bóbr to zresztą symbole udanej restytucji: oba gatunki były niegdyś na skraju wyginięcia, a dziś ich populacje odbudowano. Inne zwierzęta, jak dzik, sarna, jeleń czy lis, są gatunkami łownymi i podlegają gospodarce łowieckiej. Niezależnie od statusu, dzikich zwierząt nie wolno dokarmiać ani zabierać z lasu, a rannymi zajmują się wyspecjalizowane ośrodki rehabilitacji. Więcej o zasadach opieki nad przyrodą piszemy w tekście o ochronie przyrody, a o samych siedliskach – w przewodniku po leśnym ekosystemie.
Zwierzęta leśne – przewodnik (PDF do druku)
Najczęstsze ssaki polskiego lasu, ich tropy, status ochrony i zasady bezpieczeństwa na jednej stronie. Wydrukuj i weź na spacer.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie zwierzęta żyją w polskim lesie?
Najczęstsze ssaki to dzik, sarna, jeleń, łoś, lis, borsuk, kuna, a także rzadsze wilk i ryś. Poza nimi las zamieszkują liczne ptaki, gady, płazy i owady.
Jak rozpoznać trop zwierzęcia?
Dzik zostawia dwie szerokie racice ze szpilami, sarna i jeleń racice w kształcie serca, lis trop układający się w linię, a zając ślad, w którym tylne łapy odbijają się przed przednimi.
Co robić, gdy spotkasz dzika?
Nie zbliżaj się i nie dokarmiaj go, zwłaszcza gdy prowadzi warchlaki. Wycofaj się spokojnie, bez biegu i gwałtownych ruchów, dając zwierzęciu drogę ucieczki.
Czy w polskim lesie są niebezpieczne zwierzęta?
Jedynym jadowitym wężem jest żmija zygzakowata, ale nie atakuje bez powodu. Przy ukąszeniu zachowaj spokój, unieruchom kończynę i dzwoń 112; nie wysysaj i nie nacinaj rany.
Które zwierzęta leśne są chronione?
Ochroną ścisłą objęto między innymi wilka, rysia, żubra, niedźwiedzia i wszystkie nietoperze, a częściową bobra i wydrę. Dzik, sarna czy jeleń to gatunki łowne.
Jak odróżnić sarnę od jelenia?
Sarna jest znacznie mniejsza i smuklejsza, latem ruda; jeleń jest dużo większy, a samce noszą okazałe poroże i ryczą jesienią. To dwa osobne gatunki, a nie samica i samiec.
Źródła
- Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody oraz rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt
- Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe – postępowanie z dziko żyjącymi zwierzętami i gatunki leśne
- Medycyna Praktyczna oraz służby ratownicze – pierwsza pomoc przy ukąszeniu żmii zygzakowatej
- Główny Inspektorat Sanitarny – profilaktyka chorób odkleszczowych i wścieklizny
- Opracowania zoologiczne i przewodniki terenowe – rozpoznawanie gatunków i tropów