Ptaki zimujące w Polsce to nie jedna, lecz trzy różne grupy. Jedne zostają u nas na cały rok, inne odlatują na południe, a jeszcze inne przylatują do nas na zimę z chłodniejszej północy – i to właśnie one, gile i jemiołuszki, budzą zwykle najwięcej pytań przy karmniku. Wbrew pozorom zimowy krajobraz wcale nie pustoszeje: nasze ptaki utrzymują temperaturę ciała na poziomie 40-42°C i są biologicznie przystosowane do mrozu. Ten tekst pomoże Ci przypisać nazwę do ptaka, którego właśnie widzisz za oknem, i zrozumieć, dlaczego jeden został, a drugi zniknął.
Kluczowe wnioski
- Trzy grupy, nie dwie: osiadłe (zostają), wędrowne (odlatują) i goście z północy (przylatują do nas na zimę).
- Przy karmniku najczęściej zobaczysz sikory, wróble, mazurki, kowalika i dzięcioła, a z rzadszych – gila i jemiołuszkę.
- Ptaki nie marzną tak, jak myślimy – groźniejszy od samego mrozu jest wiatr i nagłe załamanie pogody.
- Chcesz pomóc? Woda bywa zimą ważniejsza niż karma, a dokarmianie musi być konsekwentne.
Jakie ptaki zostają w Polsce na zimę?
Zostają gatunki osiadłe, które radzą sobie z naszym klimatem i znajdują pokarm także zimą. To przede wszystkim sikory – bogatka (Parus major) i modraszka – oraz wróbel (Passer domesticus), mazurek, kowalik (Sitta europaea), pełzacz, dzięcioły z dzięciołem dużym na czele, sójka, sroka i gawron. Coraz częściej zostaje też kos, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu był typowym ptakiem wędrownym. Wiele z nich to stali bywalcy karmników.
Goście z północy – gile, jemiołuszki i inni
To grupa najczęściej pomijana w popularnych opracowaniach, a odpowiada za ptaki, o które ludzie pytają najczęściej. Dla gatunków z północy Polska jest tym, czym dla bociana Afryka – cieplejszym krajem na przetrwanie zimy.
Gil (Pyrrhula pyrrhula) kojarzy się z zimą jak żaden inny ptak, choć mało kto wie, że część gili gnieździ się u nas na stałe. Zimą dochodzą do nich osobniki z północy i wschodu Europy, dlatego wtedy widać ich więcej. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) przylatuje ze skandynawskiej i syberyjskiej tajgi, gdy wyczerpią się tam owoce; jest łasa na jarzębinę, głóg i dziką różę, a nawet na owoce jemioły, od której wzięła nazwę. Czeczotka (Acanthis flammea) to niewielki łuszczak z terenów subarktycznych, kocz ujący tam, gdzie są brzozy i olchy. Jer (Fringilla montifringilla), krewniak zięby, ściąga do nas masowo w wielkich stadach i zajada się bukwią.
Gil i jemiołuszka są w Polsce objęte ochroną ścisłą, podobnie jak większość naszych ptaków. Można je obserwować i dokarmiać, ale nie wolno ich płoszyć, chwytać ani niszczyć miejsc, w których żerują i odpoczywają.
Kto odlatuje i dokąd?
Odlatują gatunki, które zimą nie znalazłyby u nas pokarmu – głównie owadożerne i związane z wodą. Bocian biały (Ciconia ciconia) leci aż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów; podobnie dalekie trasy mają jaskółki, jerzyk, słowik, kukułka i żuraw. To ogromny wysiłek energetyczny, dlatego przed odlotem ptaki intensywnie żerują, gromadząc zapasy tłuszczu na drogę. Odlot bociana bywa najbardziej rozpoznawalnym znakiem końca lata – więcej o tym gatunku piszemy w tekście o bocianach.
Ptaki przy karmniku – kogo zobaczysz
Karmnik to najlepsze miejsce, żeby poznać zimową awifaunę z bliska. Zaglądają do niego przede wszystkim ptaki osiadłe, a w mroźniejsze zimy także goście z północy. Poniższa karta pomoże rozpoznać najczęstszych bywalców po jednej, dobrze widocznej cesze.
Jaki karmnik wybrać i gdzie go powiesić, opisujemy w osobnym poradniku o karmniku dla ptaków, a to, czym karmić, a czego nie podawać nigdy – w tekście o dokarmianiu ptaków zimą. Pełny przegląd gatunków daje nasz przewodnik po ptakach Polski, a jeśli chcesz dopasować nazwę do sylwetki – galeria ptaków Polski ze zdjęciami i nazwami.
Jak ptaki przetrwają mróz?
Ptaki nie hibernują – przez całą zimę utrzymują wysoką temperaturę ciała i muszą ją stale ogrzewać. Pomaga im w tym kilka mechanizmów. Napuszają pióra, a właściwie puch, który zatrzymuje warstwę ciepłego powietrza tuż przy ciele. Spalają zapasy tłuszczu i wytwarzają ciepło drżeniem mięśni. Wiele gatunków nocuje wspólnie – w dziuplach, budkach czy gęstych iglakach – bo w grupie traci się mniej ciepła.
Co ważne, największym zagrożeniem nie jest sam mróz, lecz wiatr i nagłe załamania pogody, które gwałtownie zwiększają straty energii. Mroźna noc to duży wydatek – dlatego o świcie ptaki ruszają na intensywne żerowanie, żeby odbudować rezerwy. To także powód, dla którego budki lęgowe bywają zimą wykorzystywane jako nocne schronienie.
Dlaczego coraz więcej ptaków zostaje na zimę?
Jak wskazują ornitolodzy i dane z monitoringu, łagodniejsze zimy oraz łatwiej dostępny pokarm w miastach sprawiają, że część gatunków rezygnuje z wędrówki i zostaje u nas na zimę. Dotyczy to między innymi kosa czy niektórych ptaków wodnych. To jednak miecz obosieczny: ptaki, które pod wpływem ciepłych zim przestały odlatywać, gorzej znoszą powrót klasycznej, mroźnej zimy. Dlatego trend ten warto obserwować ostrożnie, bez pochopnych wniosków.
Jak realnie pomóc zimującym ptakom?
Najprostsza pomoc to karmnik prowadzony z głową i – o czym często się zapomina – dostęp do wody. Zimą woda bywa trudniej dostępna niż pokarm, bo zbiorniki zamarzają, a śnieg nie zaspokaja pragnienia. Płytkie poidełko dla ptaków, w którym wymienia się zamarzniętą wodę, potrafi pomóc bardziej niż kolejna porcja ziarna. Jeśli już dokarmiasz, rób to konsekwentnie do końca mrozów. Więcej o rodzimej przyrodzie znajdziesz też w serwisie Przyroda Polska.
Ściąga zimowa do karmnika (PDF)
Pobierz jednostronicową ściągę: kto przylatuje do karmnika, po czym go poznasz, co lubi jeść i z jakiego karmnika korzysta. Do wydruku i pod okno.
Podsumowanie
Ptaki zimujące w Polsce dzielą się na trzy grupy: osiadłe, które zostają, wędrowne, które odlatują, i przybyszów z północy, którzy właśnie u nas spędzają zimę. Przy karmniku spotkasz głównie te pierwsze, a w chłodniejsze zimy także gile i jemiołuszki. Zamiast martwić się, czy ptaki marzną, lepiej zadbać o wodę i konsekwentne dokarmianie – to realna pomoc, a przy okazji najlepsza okazja do obserwacji zimowej przyrody tuż za oknem.
Często zadawane pytania
Jakie ptaki zostają w Polsce na zimę?
Zostają gatunki osiadłe: sikory (bogatka, modraszka), wróbel, mazurek, kowalik, pełzacz, dzięcioły, sójka, sroka i gawron, a coraz częściej także kos. To one najczęściej odwiedzają zimowe karmniki i dobrze radzą sobie z mrozem.
Jakie ptaki przylatują do Polski na zimę?
Z chłodniejszej północy przylatują do nas między innymi gil, jemiołuszka, czeczotka i jer, a także myszołów włochaty i śnieg uła. Jemiołuszka i jer pochodzą ze skandynawskiej i syberyjskiej tajgi i pojawiają się głównie wtedy, gdy na północy brakuje pokarmu.
Które ptaki odlatują z Polski na zimę?
Odlatują głównie gatunki owadożerne i związane z wodą: bocian biały, jaskółki, jerzyk, słowik, kukułka i żuraw. Bocian leci aż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów, bo zimą nie znalazłby u nas pokarmu.
Czy ptaki marzną zimą?
Ptaki są przystosowane do mrozu: utrzymują temperaturę ciała 40-42°C, napuszają pióra, żeby zatrzymać ciepłe powietrze, spalają tłuszcz i nocują wspólnie. Groźniejszy od samego mrozu jest dla nich wiatr i nagłe załamania pogody, które zwiększają straty energii.
Źródła
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (OTOP) – gatunki zimujące i przylatujące na zimę
- Lasy Państwowe – materiały o ptakach i zwierzętach zimą
- Opracowania ornitologiczne oraz dane z monitoringu ptaków – strategie zimowania i trendy migracyjne
- Parki krajobrazowe i ośrodki edukacji przyrodniczej – opisy gości zimowych z północy